Column: Literatuur bouwt bruggen tussen generaties

De een gaf de nieuwe roman van Herman Koch (1953) maar één bal, de ander kwam lovende woorden te kort voor De overbodigen. De een – die van die ene bal – is geboren in 1986. De ander – die van de loftrompet – in 1962. Heeft het een met het ander te maken? Ik ben geneigd te denken van wel.
Daarmee zeg ik niet dat de absolute leeftijd van een recensent bepalend is voor het oordeel dat hij velt. Als er al een verband is tussen de generatie waartoe een recensent behoort en wat hij vindt van schrijvers die hij wel en niet tot zijn generatiegenoten rekent – gedegen onderzoek ontbreekt – ligt dat allemaal veel subtieler. Maar ontkennen dat de generatie waartoe een literatuurcriticus behoort invloed heeft op de literatuur die hij waardeert dan wel verafschuwt kan ook niet.

Literatuur is een levend organisme en verandert voortdurend. Want literatuur ontstaat niet in het luchtledige: zij reageert op wat er om haar heen gebeurt. Zij weerspiegelt of zet zich af tegen ontwikkelingen, gebeurtenissen, opvattingen en modes. Iedereen die onderdeel uitmaakt van het ‘literaire bedrijf’ verandert noodgedwongen mee. Dus niet alleen schrijvers komen en gaan; er zijn er – helaas, en ondanks de uitdrukking – maar weinigen die blijven. Hetzelfde geldt voor de mensen die over literatuur schrijven of werken voor organisaties in het literaire veld. De ene generatie is er nog niet in geslaagd om zich te settelen of de volgende maakt haar opwachting. En het is net of de generaties elkaar steeds sneller opvolgen.

Dat draagt bij aan de dynamiek, maar het heeft ook een keerzijde. Het mag dan niet de absolute leeftijd van een schrijver, recensent, redacteur, uitgever en, niet te vergeten, lezer zijn die bepalend is, maar die leeftijd staat wel voor de literaire traditie waarin zij zijn opgegroeid, opgevoed en opgeleid. Hun kijk op wat literatuur is, wordt er daardoor wel door beïnvloed. Wie vindt dat een roman een vloeiend verteld verhaal moet zijn, heeft het niet makkelijk als hij de ene na de andere roman in alinea’s te lezen krijgt en minstens zoveel witregels moet zien te overbruggen als in een gedicht. Wie hoort tot de generatie schrijvers die ervoor kiest om het hele persoonlijke aan het papier toe te vertrouwen, kan rekenen op weerstand van voorstanders van de verbeelding. En wie vindt dat literatuur zich uit moet spreken over misstanden in de wereld zal hoe dan ook teleurgesteld zijn door de staat van de Nederlandse literatuur en de taakopvatting van Nederlandse schrijvers.

Er zijn maar weinig lezers die een boek blanco tegemoet treden. Voorkennis, verwachtingen en vooroordelen kleuren elke leeservaring. Toch zullen we van de meeste lezers nooit weten of er een generatiekloof gaapt tussen hen en de auteurs wiens boeken zij lezen. Zij gaan de confrontatie met een tekst en het wereldbeeld dat daarachter schuilgaat in stilte aan. Kijken zonder dat anderen daar getuige van zijn in de spiegel die de literatuur is om daarna eveneens in afzondering te reflecteren op wat hun voorgehouden wordt. En passant wegen ze dan ook nog de manier waarop een schrijver wat hij te vertellen heeft taal en vorm geeft. Die lezers delen hun ervaringen hooguit met mensen in hun directe omgeving.
Het is het kleine groepje dat leest om in het openbaar een oordeel te vellen, dat de zaak zo nu en dan op scherp zet als een van de leden de verdenking op zich laadt – of gewoon de indruk wekt – dat hij zich te weinig rekenschap geeft van zijn eigen literaire opvoeding bij het tegemoet treden van auteurs die vasthouden aan of juist radicaal breken met literaire tradities. Dan gaat het even alleen maar over dat mogelijk generatiegebonden oordeel, en te weinig over de roman, de novelle of de bundel die onder de loep genomen wordt.

Literatuur is een arena waar generaties elkaar niet kunnen ontlopen. Het is zelfs bij uitstek dé plek waar onverwachte ontmoetingen plaats kunnen vinden. Waar wie gebleven is de deur naar het verleden openzet voor wie nog maar net komt kijken. En waar die laatste zich de kans niet laat ontnemen degene die denkt het allemaal al gelezen, gezien en meegemaakt zegt te hebben wakker te schudden. Waar lezers ontdekken wat er allemaal te halen valt als je onbevangen en onbevooroordeeld een boek openslaat en begint te lezen. Ik beloof dat ik deze week op die manier aan het Boekenweekgeschenk van Hendrik Groen en De overbodigen van Herman Koch begin.

Liliane Waanders (1963) is (literair) journalist, redacteur, programmamaker. Zij interviewt al ruim dertig jaar schrijvers op podia, is betrokken bij Biografieportaal en Poëzietijdschrift Awater en maakt boeken bij Uitgeverij De Meent in Rotterdam. En ze heeft een eigen website: hanta.nl.