Dwarslezen: Vluchtelingen in de literatuur
Mannen in de zon en De schoft, twee romans en twee perspectieven. Voor wie geraakt is door het thema vluchtelingen, biedt de literatuur veel mogelijkheden tot verdieping.
Twee heel verschillende romans, die in onze leesclubs worden besproken, laten zien hoe indringend dat kan zijn. Dit seizoen lezen 31 leesclubs De schoft van Marente de Moor en 17 leesclubs lezen Mannen in de zon van Ghassan Kanafani. Beide boeken zetten ons aan het denken over de menselijke waardigheid van vluchtelingen, hun hoop op een betere toekomst en de morele dilemma’s (of het ontbreken daarvan) bij de hulpverleners.
Een schip vol moedige vrouwen
De schoft speelt tijdens de coronapandemie in 2022. Marente de Moor stuurt een uitgerangeerde journalist op pad voor een laatste reportage. Hij belandt op een Nederlands schip van vrouwen die bereid zijn hun leven op te offeren voor hun idealen: het redden van Noord-Afrikaanse vluchtelingen op de Middellandse Zee. Wat begint als een journalistieke opdracht, verandert al snel in een claustrofobisch en moreel geladen drama. De vrouwen wantrouwen hem, de kustwacht weigert het schip dat inmiddels vluchtelingen aan boord heeft genomen toegang tot havens, en de situatie aan boord verslechtert. Voedsel en brandstof raken op, de geredde mannen verliezen hun hoop en de journalist vraagt zich af of hij het schip ooit nog levend zal verlaten.
In deze roman staat behalve het verhaal over het redden van vluchtelingen door de vrouwen, de ethiek van de hulpverlening centraal. Bovendien heeft de journalist een complex verleden en een moeilijke relatie met zijn dochter.
Een woestijnreis vol beklemming en verlies
Ghassan Kanafani’s Mannen in de zon uit 1963 is een klassieker uit de moderne Arabische literatuur. Het is een korte roman, opgebouwd uit zeven hoofdstukken met veelzeggende titels. In een sobere stijl vertelt Kanafani het verhaal van drie Palestijnse mannen uit verschillende generaties. Zij proberen via een mensensmokkelaar door de woestijn te vluchten, op weg naar een beter leven. Ze kennen elkaar niet, maar delen het trauma van bezetting en verlies van hun thuis. Hun reis is gevaarlijk, duur en doordrenkt van hoop en wanhoop. Kanafani’s stijl van schrijven maakt het verhaal des te indringender. Terwijl de mannen vastzitten tijdens hun vlucht, praten ze met elkaar over hun dromen, de oorlog, de vluchtelingenkampen. De lezer voelt de beklemming, de hitte, de onmacht. De mensensmokkelaar die hen door de woestijn zal loodsen, blijkt uiteindelijk vooral geïnteresseerd te zijn in geld. Mannen in de zon blijft lang nazinderen — niet alleen als literair meesterwerk, maar ook als aanklacht tegen de onverschilligheid.
Meer dan één verhaal
Beide romans tonen dat de vluchtelingencrisis niet één verhaal is, maar vele kanten heeft. De schoft laat zien hoe vrouwen handelen, twijfelen en botsen in hun poging om levens te redden. Mannen in de zon toont de wanhoop van mannen die alles riskeren voor een betere toekomst en daar niet in slagen.
Deze twee romans bieden elk op hun eigen manier een indringend beeld van de vluchtelingencrisis. Samen vormen ze een rijke basis voor gesprek, reflectie en verdieping en een goede combinatie om dwars te lezen!
Hoe kunt u beide boeken bespreken en het gesprek in uw leesclub verdiepen?
- Welke invloed heeft de afwezigheid van vrouwen in Mannen in de zon op het verhaal? En hoe ziet u de rol van de vrouwen in De schoft? Wie van de vrouwen is de hoofdpersoon in het verhaal? Of is dat de (mannelijke) journalist, of een van de (mannelijke) vluchtelingen?
- In de twee romans is er een fysieke barrière tot een gelukkig bestaan. In Mannen in de zon, is dat de brandende hitte in de woestijn die doorkruist moet worden. In De schoft is dat het gevaar van het schijnbaar eindeloze water van de Middellandse Zee. Welke invloed hadden deze twee barrières (zon en hitte versus de zee) op u als lezer?
- Zowel in De schoft als in Mannen in de zon spelen hulpverleners een cruciale rol. Hoe is de hulp van de vrouwen in de roman van de Moor op u overgekomen in vergelijking met de chauffeur in Kanafani’s roman? Wie biedt onbaatzuchtige hulp en is onbaatzuchtigheid een voorwaarde voor juiste hulp? En hoe kijkt u aan tegen de solidariteit van de hulpverleners met de vluchtelingen in deze romans?
Wilma de Water
Lid Werkgroep Klassiekers
Bronnen:
Marente de Moor – De schoft N24-12
Leeswijzer Mannen in de zon van Ghassan Kanafani K25-07
Recensie: Marente de Moor – De schoft, www.tzum.info
meer nieuws
