Dwarslezen: Wat lezen we na Moedermelk van Nora Ikstena?

Dit seizoen kozen ruim 460 Senia-leesclubs voor Moedermelk van Nora Ikstena, een opmerkelijk literair werk dat zowel in Letland als internationaal grote erkenning kreeg. De roman vertelt het verhaal van een vrouw die haar dochter verwaarloost, niet uit onwil, maar omdat ze zelf gebukt gaat onder het trauma van de Sovjet-bezetting. Haar ambitie als gynaecologe wordt gekrenkt door het regime. Als alleenstaande moeder liet ze de zorg voor haar dochter grotendeels over aan haar moeder en pleegvader.
Opvallend is de thematische overeenkomst met Ontaarde moeders van Renate Dorrestein. Ook hier ontmoeten we een moeder die de opvoeding van haar dochter uitbesteedt, ditmaal vanwege haar carrière, aan haar man van wie ze gescheiden leeft. Beide romans behandelen het moederschap op indringende wijze, maar vanuit totaal verschillende invalshoeken. Voor leesclubs die geraakt zijn door Moedermelk, biedt Ontaarde moeders wellicht een confronterend vervolg omdat het zich in een herkenbare Nederlandse cultuur afspeelt.

In Moedermelk volgen we drie generaties vrouwen, de anonieme grootmoeder, moeder en dochter, in het door de Sovjet-Unie bezette Letland na de Tweede Wereldoorlog. De moeder is een alcoholistische gynaecologe, gebroken door het verlies van haar werk in Leningrad, haar autonomie en haar vaderland. Haar moederschap speelt zich af onder een repressief regime, waarin liefde en zorg voortdurend worden ondermijnd door politieke controle. Ikstena’s stijl is poëtisch en ingetogen; haar verhaal is historisch geladen en emotioneel universeel vanwege de complexe moeder-dochterband en de zoektocht naar zelfbeschikking van de moeder.

Daarnaast plaats ik Ontaarde moeders, een psychologische roman over vier generaties vrouwen in Nederland, verbonden door familiegeheimen, mishandeling en verwaarlozing. Centraal staat Maryemma, haar moeder Bonnie, tante Meijken en de afwezige, veroordelende grootmoeder. Hier is het trauma niet politiek, maar vooral relationeel. Dorrestein schrijft direct, scherp en soms cynisch, met een uitgesproken feministische toon. Haar roman daagt lezers uit om na te denken over loyaliteit, verraad en de gevolgen van het verleden. Een onverwachte ontknoping maakt het verhaal ook spannend om te lezen.

Beide romans stellen indringende vragen:
• ​Wat betekent het om moeder te zijn als je zelf beschadigd bent?
• ​Hoe geef je liefde door als je die zelf nauwelijks hebt ontvangen?
• ​Hoe overleven vrouwen in een verstikkende maatschappelijke context?
• ​Hoe blijven dochters staande in een wereld waarin moeders hen niet kunnen verdragen?

De verschillen zijn minstens zo interessant als de overeenkomsten. Moedermelk speelt in Letland onder Sovjetbewind; Ontaarde moeders in Nederland aan het eind van de twintigste eeuw. In Ikstena’s roman is het trauma collectief en politiek, bij Dorrestein familiaal en psychologisch. De moeder in Moedermelk is slachtoffer van een politiek systeem; in Ontaarde moeders zijn meerdere generaties moeders beschadigd door hun persoonlijke geschiedenis in een eveneens verstikkende maatschappelijke context. Ook de stijl verschilt: Ikstena schrijft subtiel en poëtisch, Dorrestein hanteert een directe, ironische toon met psychologische scherpte.

Beide romans belichten moederschap, identiteit en intergenerationele pijn vanuit een feministisch perspectief. Door hun uiteenlopende benadering vormt Ontaarde moeders een waardevolle opvolger van Moedermelk, vooral voor leesclubs die dieper willen ingaan op moederschap binnen de context van politieke onderdrukking of de meer herkenbare, beklemmende Nederlandse maatschappelijke context van de vorige eeuw.

Wilma de Water
Lid van de Werkgroep Klassiekers en van een leesclub Moderne Literatuur