Een schrijver zegt gedag

Hij meent het. Vertrek(punt) zou wel eens echt zijn laatste boek kunnen zijn, want aan het eind bedankt Julian Barnes de lezer die nog maar een paar zinnen te gaan heeft: ‘Hoe dan ook, ik hoop dat je plezier hebt beleefd aan onze relatie, al die jaren. Ik in ieder geval wel. Ik heb altijd genoten van je aanwezigheid – sterker nog: ik zou niets zijn zonder jou’ (vertaling: Jelle Noorman).
Al zal Barnes uiteindelijk niet doodgaan aan de kwaal waarvoor hij wordt behandeld: hij is beheersbaar, maar wel ongeneeslijk ziek. En dus pakt hij nog een keer uit in Vertrek(punt).

Net als veel werk van Barnes is Vertrek(punt) niet onder een noemer te vangen. Volgens de Nederlandstalige Uniforme Rubrieksindeling die boek(ver)kopers op weg helpt bij het maken van keuzes en het interpreteren van wat zij gekozen hebben, is Vertrek(punt) een vertaalde roman/novelle. Dat impliceert dat de nadruk ligt op het verzonnene. Terwijl Barnes in Vertrek(punt) volgens mij vooral laat zien hoe hij een heel schrijversleven lang te werk is gegaan. Hoe hij in zijn streven het hele verhaal te vertellen het herinneren tot kunst heeft verheven en de werkelijkheid voortdurend naar zijn hand heeft weten te zetten. Zijn lezer in de waan latend over wat waargebeurd en aan de werkelijkheid ontleend is. Vertrek(punt) is een vintage Julian Barnes. De thema’s en motieven die zijn oeuvre kleuren – het geheugen, de liefde en de dood – staan ook nu weer centraal. Barnes herneemt in Vertrek(punt) het spel van schijn en wezen, en speelt dat ook dit keer weer met overgave en overtuigend.

Ik ben al geruime tijd – een jaar of veertig – een van die lezers waar Barnes aan het eind van Vertrek(punt) afscheid van neemt. Flauberts papegaai en Een geschiedenis van de wereld in 10½ hoofdstuk waren de eerste romans die ik van hem las. Ik heb niet alles, maar wel veel van hem gelezen (en die twee titels zijn me – omdat de lezer die ik toen was ze nogal verrassend en eigenzinnig vond – in het bijzonder bijgebleven).

Verbaasd was ik niet toen ergens halverwege het afgelopen jaar aangekondigd werd dat het nieuwe boek van Barnes zijn laatste zou zijn. Barnes was toen bijna tachtig (en ziek). Als je als schrijver niet het risico wilt lopen dat een manuscript onvoltooid blijft en vervolgens in verkeerde handen valt, moet je ooit het besluit nemen dat het mooi is geweest.
Bovendien was ik al een beetje voorbereid, want ook de vorig jaar verschenen bundel beschouwingen Voortschrijdend inzicht leest als een boek van een schrijver die de balans aan het opmaken is.

Het is een aardige geste van Julian Barnes dat hij mij bedankt voor bewezen diensten. Het zegt iets over hoe hij aankijkt tegen de wisselwerking tussen schrijven en gelezen worden. Maar betekent het feit dat er geen nieuwe boeken van Barnes meer komen ook dat ik afscheid van hem moet nemen?
De kans is groot dat ik hem blijf lezen. Misschien is de aankondiging van zijn zelfgekozen schrijverspensioen zelfs wel een aanmoediging om hem te herlezen. En lezend in het licht van een voltooid oeuvre leg ik straks wellicht andere accenten.

Nooit eerder kwam ik een dergelijke passage als die aan het eind van Vertrek(punt) tegen – ik kan het me althans niet herinneren. Ik ken ook niet zo heel veel schrijvers die bewust en weloverwogen een punt achter hun carrière zetten – de enige die me spontaan te binnen schiet is Philip Roth. De meesten schrijvers schrijven tot ze er bij neervallen (met nog ideeën voor tenminste drie of vier boeken in hun hoofd).

Julian Barnes stopte en nam de moeite om afscheid te nemen van de lezers aan wie hij volgens eigen zeggen veel te danken heeft. Zou het omgekeerde ook wel eens voorkomen, vroeg ik me af. Zouden er lezers zijn die doelbewust afscheid nemen van een schrijver? Omdat ze uitgelezen zijn. Omdat ze uitgekeken zijn op zijn werk. Zouden er lezers zijn die het na het lezen van [titel] zeker wisten: nu haak ik af. En die schrijver vervolgens heel precies laten weten wat er in hun ogen is gaan schorten aan zijn werk. Of die eerlijk durven toegeven dat ze zijn boeken ontgroeid zijn, maar de schrijver toch bedanken voor wat zijn werk voor hen heeft betekent. Ik geef eerlijk toe, dat ik die moeite nooit genomen heb. Als ik afscheid nam, dan deed ik dat in stilte. En u?

(reacties op deze column zijn welkom op info@senia.nl)

Liliane Waanders (1963) is (literair) journalist, redacteur, programmamaker. Zij interviewt al ruim dertig jaar schrijvers op podia, is betrokken bij Biografieportaal en Poëzietijdschrift Awater en maakt boeken bij Uitgeverij De Meent in Rotterdam. En ze heeft een eigen website: hanta.nl.