In de categorie appels en peren, of: Hoge bomen…



Luister naar de aflevering

Het venijn zit nu eens niet in de staart. Aan het eind van de aflevering van Boeken FM waarin Marja Pruis, Charlotte Remarque en Joost de Vries nauwelijks een spaan heel laten van De camino van Anya Niewierra steken ze toch nog een hand in eigen boezem. Hebben ze het over hoe het feit dat ze beroepslezers zijn hun keuze en hun manier van kijken naar de boeken die ze lezen voor een belangrijk deel bepalen. En hoe dat een oordeel over een boek dat ze eigenlijk alleen maar voor de lol lezen in negatieve zin kan beïnvloeden. Want in the end blijven zij toch poortwachters die lezers op het spoor van verantwoorde literatuur willen zetten.

Maar tegen die tijd – tegen die tijd dat er sprake is van een zekere mildheid en relativering – hebben ze hun oordeel al geveld. Hebben ze kritische kanttekeningen geplaatst bij de schrijfster, haar personages en haar schrijfstijl. En dat op een manier die professionele recensenten eigenlijk onwaardig is. Want wat zij vinden van gaat gepaard met een gegiechel dat verdacht veel op uitlachen lijkt. Nee, Pruis, Remarque en De Vries hebben geen hoge pet op van het boek dat Anya Niewierra schreef, en vinden daarmee vast ook iets van degenen die De camino met plezier lazen zonder zich te bekommeren om dingen waar een professional tijdens het lezen op gespitst is.

Het zijn er veel: Anya Niewierra is een leescijferkanon. Ze staat onafgebroken in de lijst van bestverkochte boeken. Niet met één titel: het lukt haar boek na boek. In de top 100 van de best verkochte boeken in 2024 bezet zij de eerste (De camino), de vierde (De nomade), de negentiende (Het bloemenmeisje), de tweeëntwintigste (Het dossier) en de drieënnegentigste (Vrij uitzicht) plaats.
De boeken van Anya Niewierra worden niet alleen goed verkocht, maar ook veel uitgeleend. In de top 100 van de meest uitgeleende boeken stond ze vorig jaar op nummer 1 (De camino), 2 (Het bloemenmeisje), 8 (Vrij uitzicht), 9 (Het dossier), 75 (De nomade) en 100 (Ook dat nog, met Merel Godelieve).

Anya Niewierra is de te kloppen schrijver van dit moment. En omdat heel Nederland haar leest, vonden Pruis, Remarque en De Vries het tijd worden om haar werk onder de loep te nemen. Maar een thriller langs een literaire meetlat leggen – dat is wat de drie recensenten doen – heeft niet zo veel zin. Een dergelijke beoordeling valt bijna altijd in het nadeel van een thriller uit. 
Omdat de status van een thriller lager is dan die van een literaire roman. Zo eenvoudig is het, en mooier kan ik het niet maken. Ik kan een heel verhaal ophangen over hoe belangrijk het is om genres op hun eigen merites te beoordelen, maar uiteindelijk weegt zwaar dat de thriller voor velen die zich met het beroepsmatig beoordelen van boeken bezighouden niet voor vol wordt aangezien.

In werkelijkheid ligt het allemaal een stuk genuanceerder. Terwijl de schrijvers van thrillers en romans zich grotendeels bedienen van dezelfde middelen leggen zij verschillende accenten. Waar een roman heel goed zonder een duidelijke verhaallijn kan, is een thriller per definitie plot driven. Als in een roman personages geen of weinig ontwikkeling doormaken, weegt dat over het algemeen zwaarder dan wanneer dat in een thriller het geval is. Waar de basisstructuur van een thriller vastligt en een thrillerschrijver plotwendingen, cliffhangers en afleidingsmanoeuvres gebruikt om de spanning op te voeren, heeft de romanschrijver veel meer mogelijkheden om de structuur van een boek uit te denken. Maar o wee, als hij er niet in slaagt een eigen stem, een eigen stijl te ontwikkelen. Terwijl het echt niet zo is dat je de ene thrillerschrijver niet van de andere kunt onderscheiden.
Een thriller vraagt iets anders van een schrijver dan een roman. En een lezer verwacht iets anders van een roman dan van een thriller. Wie normaal gesproken romans leest en een uitstapje maakt naar een thriller moet zich dat terdege realiseren. Of hij nou van plan is om een oordeel te vellen of niet.

Zelf bevond ik me eerder dit jaar ook in die positie. Ter voorbereiding van een gesprek met Anya Niewierra las ik een dwarsdoorsnede uit haar oeuvre. Ik las haar debuut Vrij uitzicht, en zag hoe ze richting De nomade en De camino het genre steeds meer in haar vingers kreeg, maar er ook al vanaf het eerste begin een eigen draai aan geeft. Hoe research steeds opnieuw de basis is van de verhalen die ze vertelt. Verhalen die geworteld zijn in de recente geschiedenis die van veel van haar personages dolende zielen heeft gemaakt. Hun search of belonging is een belangrijke rode draad in haar thrillers, maar ook in haar andere verhalen.

Hoewel het haar thrillers zijn die het best verkocht en het vaakst uitgeleend worden, is Anya Niewierra misschien niet het prototype van een thrillerschrijfster. Ze is geïnteresseerd in het doen en laten van mensen, en in hun onderlinge relaties. In wat mensen elkaar aandoen. Daar schrijft ze over in de vorm van spannende verhalen die het zeker niet alleen van hun ontknoping moeten hebben. Dat geldt ook voor De stilte, het Zomerlezengeschenk dat Anya Niewierra in opdracht van de CPNB schreef. Ook dat is geen hardcore thriller. 
De meeste mensen die getuige waren van het gesprek dat ik met Anya Niewierra voerde, kenden haar werk tot op dat moment niet. Ik denk dat ze net als ik vooral literair georiënteerd zijn. En toch stond er na afloop van dat gesprek een lange rij om net verworven boeken te laten signeren. Het zijn niet altijd de keiharde criteria die een boek tot de verbeelding van potentiële lezers doen spreken.

Liliane Waanders (1963) is (literair) journalist, redacteur en programmamaker. Zij interviewt inmiddels al meer dan dertig jaar schrijvers op podia, was hoofdredacteur van de Boekenkrant, is betrokken bij Biografieportaal, maakt literaire programma’s, schrijft voor Awater en de Poëziekrant, werkt twee dagen per week bij De Meent, een kleine eigenwijze uitgeverij in Rotterdam, en onderhoudt een eigen literaire website: hanta.nl.