Interview met Dik van der Meulen – Meester in het paradijs

We ontmoeten elkaar op een onstuimige lentedag op de Veluwe, het grootste natuurgebied van ons land. Het kon niet passender. Midden in de natuur met een zieke duif die – hij waarschuwt me vooraf voor de mogelijke onderbreking van ons gesprek – later door de dierenambulance zal worden opgehaald. Het tekent de man. Van der Meulen, 63 jaar, fanatiek natuurliefhebber, bezit noch rijdt auto en reist – als hij niet fietst of wandelt – met de trein.

Ik wil je allereerst complimenteren met dit boek. Het is lang geleden dat ik – toen ik het in handen kreeg – zo blij was als een kind. De prachtige vormgeving met kleurrijke prenten en tekeningen, de harde kaft en de informatieve teksten brachten mij direct in een bepaalde sfeer met een hele goede energetische uitstraling.
Dankjewel, dat ga ik zeker doorgeven aan de uitgever. Jouw woorden onderstrepen denk ik wel de verkoopresultaten. In een tijd waarin de meeste boeken online worden gekocht, scoort dit boek in de boekhandel juist beter. En dat impliceert het belang van vormgeving, maar ook het kunnen vastpakken en zien van iets dat je kopen wilt.

Waarom dit boek?
Ik ben schrijver van biografieën. Heb al wel eerder boeken over de natuur geschreven en het was in zekere zin een kwestie van wachten tussen allerlei andere opdrachten door tot de gelegenheid zich voordeed om deze handschoen op te pakken. En daarmee kwam een oude droom tot leven. Ik ben – mede dankzij mijn ouders – natuurliefhebber van kinds af aan. Was daarom al op vrij jonge leeftijd bekend met Thijsse. Ondanks een in 2005 verschenen niet onverdienstelijke biografie van journalist Sietzo Dijkhuizen, vond ik het nog steeds onterecht dat deze man die zoveel voor de Nederlandse natuur heeft betekend, zo relatief onbekend is gebleven.

Waarom heeft vrijwel iedereen gehoord van Thorbecke en niet van Thijsse? De grondlegger van Natuurmonumenten nota bene, de man die ervoor zorgde dat in 1912 de Vogelwet in het leven werd geroepen. De onderwijzer die zoveel kinderen aanspoorde biologie te gaan studeren en de natuur onder onze aandacht heeft gebracht. En toch krijgen leerlingen op school met geschiedenis of biologie nooit iets over hem te horen. Dat geldt evenzo voor studenten. Terwijl deze man echt een plaats verdient in onze geschiedenis vind ik. Dat was mijn doel.

Hoe ben je te werk gegaan?
Voor een biograaf is het een mooie gelegenheid om aan de hand van een levensbeschrijving van iemand meteen een tijd te belichten. In Thijsses geval was er een mooie kans om ook het landschap te schetsen. En daarmee werd dit boek in mijn ogen feitelijk een dubbelbiografie. Eén over Thijsse en één over het landschap. Dat is mijn aanpak als biograaf in het algemeen. Ik vind het interessant om het niet bij de persoon alleen te laten, maar om ook te kijken naar wat er om hem heen gebeurde, waarmee en met wie hij een relatie had en dat geheel in kaart te brengen. Ik ben hem achterna gereisd en heb gekeken en vastgesteld wat er nog over is van dat op zijn unieke wijze beschreven landschap.

Dan ben je lijkt me regelmatig teleurgesteld.
De natuur is inderdaad op veel vlakken achteruit gegaan. Dat staat buiten kijf. Het is verdrietig om dat te zien en vast te stellen, maar het is van groot belang daar op te wijzen. Dat gebeurt uiteraard wel in kranten en dergelijke, maar het kan mijns inziens niet genoeg worden benadrukt dat er iets moet gebeuren. In mijn boek probeer ik duidelijk te maken dat dat ook nog kan. En dat is in de geest van Thijsse. Hij zag toen ook al hoe het landschap op een niet al te gunstige manier aan het veranderen was. Hij heeft de grote ontginningen mee gemaakt, de eerste ruilverkavelingen en dergelijke, maar hij verloor de moed niet. Het is nu ook vooral zaak om niet op te geven. De natuur heeft een enorme veerkracht en ik ben van mening dat het nog steeds kan.

De grote ellende in Nederland nu is de intensieve landbouw/veeteelt. Dat moet veranderen. Insecten, wormen en vogels zijn erdoor verjaagd en niet zelden uitgeroeid. Zo’n 60 tot 70 procent van de Nederlandse natuur is inmiddels dood. In minder dan 30 jaar tijd is in Noordwest-Europa, waaronder Nederland, meer dan 75 procent van de insecten verdwenen. Akkerbouw met grasland, bestrijdingsmiddelen en Engels raaigras hebben daarvoor gezorgd. Daarom vind je vandaag de dag niet zelden nog meer natuur in steden dan op het platteland.

Wie was Thijsse?
Thijsse was de Thorbecke van het landschap. Hij heeft de natuurbescherming uitgevonden. Op 26 juli 1865 zag hij in Maastricht het levenslicht, maar hij groeide op in Grave waar zijn ouders drie jaar na zijn geboorte naar toe waren verhuisd. Via Woerden belandde de familie uiteindelijk in 1877 in Amsterdam, waar hij twee jaar later aan de kweekschool begon. Altijd al lag zijn hart in de natuur. Als onderwijzer nam hij later – zodra het maar even kon – zijn leerlingen mee naar buiten en in het klaslokaal werd het ene na het andere lijkje met aanstekelijk enthousiasme ontleed. In 1889 greep hij de kans om onderwijzer te worden op Texel dan ook met beide handen aan. Daar had hij de tijd van zijn leven. Ondertussen was hij getrouwd met Helena (Leen) Bosch. Zij was de reden waarom het stel ruim twee jaar later alweer op zijn schreden terugkeerde naar onze hoofdstad. Leen had heimwee.  Goed of slecht, we zullen het nooit weten, maar zeker is dat zijn leven vanaf dat moment een wending nam.

Waarom?
Terug in Amsterdam ontmoette hij Eli Heimans, ook onderwijzer en op dat moment al bekend als schrijver van enkele kinderboeken. De twee werden goede vrienden wat resulteerde in een vruchtbare samenwerking. Er volgden diverse prachtige, leerzame boeken over de natuur in Nederland. De echte wending kwam in 1905. In dat jaar werd hij benaderd door koekfabrikant Verkade. Het was de broers Verkade niet ontgaan dat de natuur in die tijd in de belangstelling stond. Als slimme ondernemers sprongen ze daar op in. Het idee was plaatjesalbums te maken met typische Nederlandse voostellingen en educatieve teksten, waar niet alleen kinderen, maar ook hun ouders plezier aan dienden te beleven. Thijsse was op dat moment al bekend vanwege een wekelijkse rubriek in het Handelsblad. Hun keuze lag dus voor de hand.

‘Ze hebben me nu gevraagd om te schrijven voor de reclame. Dat doe ik vast niet’ zei Thijsse tegen zijn vrouw toen hij thuiskwam. De geschiedenis leert echter anders. Hij zei ja en het werd een gigantisch succes. In vijftien jaar tijd werden 27 albums uitgebracht. De plaatjes – die kinderen in zelf gekochte albums dienden te plakken – werden ingesloten bij Verkade koek, beschuit en waxinelichtjes. Een kleine twee miljoen exemplaren – herdrukken meegerekend – belandden in gigantisch veel Nederlandse huiskamers, waar ze later in de tijd naar zolder werden verbannen. De albums worden tot op de dag van vandaag nog steeds verhandeld en gelezen.

Hoe was dat enorme succes te verklaren?
Thijsse was een begenadigd man. Als ik zeg dat hij goed kon schrijven, is dat een understatement. Als hij nu had geleefd, had hij al lang de P.C. Hooftprijs gewonnen. Het was ook een innemende, vriendelijke man. Kon met vrijwel iedereen door een deur. Had een enorme kennis van de natuur, een brede interesse, tomeloze energie en met zijn organisatorische gave bracht hij mensen eenvoudig bij elkaar. Hij kon veel meer dan alleen schrijven en tekenen. Daarbij heeft hij – dat moet gezegd – ook wel heel veel geluk gehad. Als ik hem met een woord zou moeten kenmerken, is dat optimisme. En dat zelfs met betrekking tot nazi-Duitsland. Onze oosterburen waren in zijn tijd al veel eerder bewust van het belang van de natuur voor de mens. En daar werd ook naar gehandeld. Het eerste Verkade-album ontstond feitelijk ook in navolging van een succesvolle Duitse variant.

Dat Duitse beleid maakte dat hij in oorlogstijd volgens velen discutabel handelde. Dankzij hun oog voor de natuur kon hij, na wat frustraties in eigen land, met de Duitsers makkelijker bereiken wat hij wilde. Die opstelling leverde hem aardig wat kritiek op en ik moet eerlijk bekennen dat ik – alhoewel ik hem bewonder, wat overigens voor een biograaf niet zo wenselijk is – werkelijk vind dat hij zich wel wat meer met politiek bezig had kunnen houden. Over Hitler hoor je hem nauwelijks. De nazi’s vallen ons land binnen, hij vindt dat wel vervelend, maar hij ziet daardoor ook kansen voor de natuur. Nou zegt dat niet alles over zijn reële dagelijkse leven. Wie zal zeggen of de ‘Führer’ niet elke dag aan de keukentafel onderwerp van gesprek was? Als er later e-mails van mij gevonden worden, vinden ze daarin ook nauwelijks iets terug over Trump. En toch vind ik heel veel van die man. Verder werd Thijsse ook sterk beïnvloed door buitenlandse natuurbeschermers. De Amerikaanse Henry David Thoreau met zijn boek Walden en zijn landgenoot John Muir, grondlegger van de Nationale Parken aldaar, hebben hem in grote mate geïnspireerd.

Thijsse nam zijn leerlingen mee naar buiten. Heeft hij daarmee een trend gezet wat betreft biologieles op scholen?
Dat weet ik niet. Hele goede vraag en het zou een leuk onderwerp zijn om verder uit te zoeken. Hij is wel van grote invloed geweest op de natuurbeleving in het algemeen in Nederland en daarmee dus ook op onderwijzers en biologen die, zoals gezegd, niet zelden zijn oud-leerlingen waren.

 Denk je dat de jeugd en misschien zelfs volwassenen destijds dankzij de albums meer wisten van de natuur dan nu?
Dat vind ik een lastige vraag. De tijden zijn veranderd. Dankzij sociale media installeer je een app op je telefoon. Als je dan in de natuur loopt en je ziet een plant of bloem of je hoort een vogel fluiten, raadpleeg je de app en in de meeste gevallen krijg je het juiste antwoord. Dat is geweldig. Ik gebruik het zelf ook. Maar, alles begint natuurlijk wel met interesse. Je moet er voor naar buiten, je moet die app installeren, je moet je bewust zijn van wat je ziet of hoort en vervolgens het verlangen hebben om te achterhalen wat het is dat je ziet of hoort. En dat gaat een app je niet geven.

Thijsses doel was mensen weer naar buiten te krijgen en enthousiast te maken. Recensenten en natuurliefhebbers hebben al herhaaldelijk geopperd dat ons land toe is aan een nieuwe, hedendaagse Thijsse. Iemand die niet als hij gebruik maakt van het geschreven woord, maar veel meer van hedendaagse media. David Attenborough is natuurlijk een prachtig voorbeeld voor Groot-Brittannië en de hele wereld. Ook Freek Vonk weet op zijn manier grote groepen, waaronder jongeren, te bereiken. 

Ons land is zeer recent een nieuw Nationaal Park én een Natura 2000 gebied rijker. Het park Hollandse duinen ligt in Zuid-Holland en omvat de kuststrook van Hoek van Holland tot Hillegom. Dit landschap van stranden en duinen kent een grote diversiteit. Er leven meer dan 7000 soorten planten en dieren. Kort daarna meldde Vogelbescherming Nederland dat het zeegebied dat bekend staat onder de naam Hollandse Kust, nog dit jaar wordt aangewezen als Natura 2000 gebied voor vogels. Daarmee wordt dit belangrijke rust- en voedselgebied voor zee- en kustvogels tussen Hoek van Holland en Bergen aan Zee veilig gesteld voor de toekomst. Dat is toch mooi nieuws?
Zeker, twee prachtige mijlpalen die Thijsse, als hij nu een kijkje kon nemen, zeker deugd hadden gedaan. Alhoewel het NP omstreden is, omdat het verstedelijkt gebied bevat en het nog maar de vraag is of die status kan worden waargemaakt. Maar, toch moeten we precies hierom optimistisch blijven. Er gebeuren ook nu nog steeds wel mooie dingen die we uiteindelijk allemaal aan hem te danken hebben.

Museumtip: Voor wie nog op zoek is naar een leuk uitje voor een regenachtige dag is het Zaans Museum in Zaandam een aanrader. Hier is de gehele collectie originele aquarellen en olieverfschilderijen van de firma Verkade in een aparte afdeling ondergebracht.

door: Hanneke Straten