Keuzelijst 2022-2023


Klik hier voor de printversie van de keuzelijst.

Door Spinoza’s lens. Een oefening in levensfilosofie

Tinneke Beeckman
Fi22-01
Uitgeverij Pelckmans, 2016, 240 p.

Is Spinoza’s zeventiende-eeuwse filosofie in onze eeuw nog relevant? Jazeker! De inzichten van Spinoza zijn tijdloos en in dit boek, neemt Tinneke Beeckman u mee door Spinoza’s filosofie en past deze toe op thema’s van nu. In zijn filosofie laat hij niet alleen de kracht van de rede zien, maar laat ook zien dat de rede op zichzelf niet genoeg is! Spinoza’s filosofie is een praktische filosofie. Hoe zou Spinoza door zijn lens nu naar onze wereld kijken? Dit boek laat u kennis maken met verschillende onderwerpen: vrijheid van denken, (politieke) macht, moraliteit, zintuiglijkheid en naturalisme. Beeckman verbindt deze thema’s aan thema’s van vandaag zoals seksualiteit, het huidig politiek klimaat, maar ook meditatie en de evolutietheorie. De hoofdstukken kunt u op volgorde lezen, maar dit hoeft niet; elk hoofdstuk is een op zichzelf staand. Met terugkoppeling naar thema’s van vandaag geeft u de mogelijkheid of te reflecteren.

Gevormd of vervormd? Een pleidooi voor ander onderwijs

Jan Bransen
Fi22-02
ISVW Uitgevers, 2021, 211 p.

Wanneer het onderwijs niet meer vormt maar slechts vervormt, moet er kritisch naar worden gekeken, zo stelt hoogleraar filosofie Jan Bransen. Waarom wordt het onderwijs gezien als een passief proces waarbij de leerling slechts informatie ontvangt, maar geen actief onderdeel van het proces is? Waarom bestaat het leven uit twee delen? Eén waarin geleerd wordt en één waarin geleefd wordt? Bransen werpt een verfrissende blik op de huidige ontwikkelingen en deze vooronderstellingen van het onderwijs. Het eerste deel van het boek richt op hoe het onderwijs vervormt. Bransen behandelt hoe de huidige manier van toetsen onze kinderen niks meer bijbrengt en welke rol die de leraar speelt in de klas. Het tweede deel richt zich op hoe het onderwijs ook kan vormen in plaats van louter vervormen. Bransen stelt voor dat we met elkaar moeten praten, de leerling moet onderdeel worden van het onderwijs en niet slechts een lijdend voorwerp.

Het wonder van betekenis. Op zoek naar geluk en wijsheid met Paul van Tongeren

Marc van Dijk
Fi22-03
Uitgeverij Boom, 2021, 159 p.

We leven als mensen in een normatieve wereld van mooi en lelijk, goed en slecht, saai en interessant, conflictueus en harmonieus, et cetera. Wetenschap noemt die persoonlijke ervaringen al gauw subjectief, terwijl ze zelf objectief zou zijn. Mensen zijn politieke wezens die voortdurend met elkaar in debat moeten zijn over wat een menswaardig leven is. In het spanningsveld van Aristoteles en Nietzsche onderzoekt Paul van Tongeren, Denker des Vaderlands, in dit boek de mogelijkheid van geluk. Zijn mensen ‘rationele wezens’ die in een geordend universum geluk als hoogste doel nastreven (Aristoteles) of zijn ze het ‘nog niet vastgestelde dier’ dat zich moet verhouden tot chaotische krachten in de wereld (Nietzsche)? Hoe overleven wij als moderne mensen dat conflict tussen orde en chaos? Het boek krijgt één uiltje, al is het onderwerp van het boek zeker niet eenvoudig.

Waarom schurken pech hebben en helden geluk. Een nieuwe filosofie van de vrije wil

Jurriën Hamer
Fi22-04
Uitgeverij De Bezige Bij, 2021, 192 p.

In het boek wordt door de schrijver een zoektocht ondernomen om de vrije wil te ontrafelen. De ondertitel Een nieuwe filosofie van de vrije wil geeft exemplarisch het onderwerp aan. In deel een - Het onweerstaanbare idee - onderzoekt de schrijver of de vrije wil een bestaansreden heeft. Hij beargumenteert dat de vrije wil niet bestaat, desondanks wordt men dusdanig gelokt om toch in de vrije wil te geloven. Deel twee, getiteld Een rechtvaardiger land, gaat dieper in op het rechtvaardigheidsconcept. Door het geloof in de vrije wil los te laten, wordt een nieuwe dimensie geschapen, inzake de rechtvaardigheidsnotie. Als filosoof weet Jurriën Hamer het dilemma van de vrije wil goed voor het voetlicht te brengen, gelardeerd met treffende voorbeelden dan wel situaties. Zijn juridische kennis, naast filosoof is hij ook jurist, wordt goed verwoord in deel twee, met name in zijn betoog over Straf zonder vergelding.

Metafysica - Van orde naar ontvankelijkheid

Gert-Jan van der Heiden
Fi22-05
Uitgeverij Boom, 2021, 352 p.

Is wat ik denk te weten over de werkelijkheid wel echt waar? Is wat ik ‘denk’ de ‘waarheid’ over het ‘zijn’? De filosofie kent vele disciplines. De ethiek, logica, wetenschapsfilosofie, esthetica en de geschiedenis van de filosofie. Toch is er maar echt een discipline die centraal staat in de gehele filosofie. Dat is de metafysica. In Metafysica. Van orde naar ontvankelijkheid beschrijft filosoof Gert-Jan van der Heiden zowel de geschiedenis van de metafysica als zijn eigen visie op deze ‘koningin van der wetenschappen’. Zodoende confronteert Van der Heiden de lezer niet alleen met de meest fundamentele vragen die de mens zichzelf kan stellen maar biedt hij ook antwoorden op deze vragen. Antwoorden die, zoals de filosofie eigen is, weer nieuwe vragen oproepen.

Langs de afgrond. Het nut van foute denkers

Arnold Heumakers
Fi22-06
Uitgeverij Boom, 2020, 270 p.

In een tijd waarin politieke correctheid de boventoon lijkt te voeren, breekt historicus, literair criticus en essayist Arnold Heumakers een lans voor het nut van foute denkers. In Langs de afgrond bespreekt hij er een aantal: van Maurice Barrès tot Georges Sorel, van Oswald Spengler tot Carl Schmitt, en van Erich Wichman tot Michel Houellebecq. Waar wij de meesten van hen als ‘fout’ zouden bestempelen, gaat Heumakers op zoek naar de drijfveren van deze denkers. Tot welke inzichten zijn zij gekomen? Wat bracht hen tot deze inzichten? Hoe hebben ze deze inzichten in de praktijk gebracht? In een even gedurfde als diepgravende studie zoekt Heumakers naar antwoorden en neemt hij ons mee langs conservatisme, fascisme, antisemitisme en meer. Heumakers moraliseert niet. Hij legt voortdurend de koppeling met het actuele politieke discours. De centrale vraag blijft namelijk: Kunnen wij in onze huidige, liberaal-democratische samenleving van het foute denken leren?

Troost. Als licht in donkere tijden

Michael Ignatieff
Fi22-07
Uitgeverij Cossee, 2021, 320 p.

Waar haalden Cicero, Dante of Albert Camus – om er een paar te noemen – hun troost of moed vandaan toen ze werden geconfronteerd met verlies of een ramp. Wat doe je als je denkt: hoe kan ik nu verder? Na het horen van psalmtoonzettingen tijdens het Utrechtse Festival voor Oude Muziek lieten deze vragen Michael Ignatieff niet meer los. In Troost gaat hij in het werk van filosofen, schrijvers en staatslieden op zoek naar inspirerende woorden en inzichten. Als licht in donkere tijden brengt hij de verhalen van deze kunstenaars naar het nu. Het resultaat is een doortastende en menselijke mix van onderzoek en persoonlijke overdenkingen. Michael Ignatieff laat ons op levendige wijze zien dat we onze traditie van hoop kunnen laten herleven om angst en onzekerheid het hoofd te bieden.

Meer dan de mens alleen - Filosofie van het verlangen

André Nusselder
Fi22-08
Uitgeverij Boom, 2021, 240 p.

“Wij zijn verlangende dieren: het verlangen is zelfs het meest wezenlijke van onszelf, datgene wat ons tot mens maakt.” Volgens Nusselder ontbreekt er iets aan de werkelijkheid. De mens verlangt naar meer. Dit gemis, en het daaruit voortvloeiende verlangen, behoort tot het wezen van het mens-zijn. Vroeger kwam dit verlangen tot uiting in allesomvattende doctrines, maar ook voor de moderne mens blijven gemis en verlangen een bepalende grondstemming. In onze maatschappij heerst een alomtegenwoordig gevoel van onvoldaanheid waarvoor coaches oplossingen proberen te bieden. We creëren onbewust allerlei kleine rituelen om uitdrukking te geven aan verlangens die het alledaagse te boven gaan. Nusselder analyseert middels inzichten uit de continentale filosofie en Freudiaanse psychoanalyse de diepere lagen van het menselijk verlangen. Via het leven van Vincent van Gogh wordt de basisstructuur van het menselijk verlangen blootgelegd. Van Gogh toont ons zowel het gevaar van het verlangen als de betekenisrijkdom van het leven.

Frictie, ethiek in tijden van dataïsme

Miriam Rasch
Fi22-09
Uitgeverij De Bezige Bij, 2020, 240 p.

Het dataïsme is de overtuiging dat de werkelijkheid volledig in data gevat kan worden. In Frictie illustreert en bekritiseerd Miriam Rasch dit geloof. Door de werkelijkheid in data te vatten wordt de werkelijkheid versoepelt, bijvoorbeeld met zoekmachines die al weten wat je op wilt zoeken voordat je het intypt. Zo maakt data onze realiteit vrij van frictie. Ondanks dat deze automatisering klinkt als iets goeds – het wordt de mens immers makkelijk gemaakt – belemmerd het onze authenticiteit, alles wordt voor ons gedaan. Tegenover de automatiserende wereldopvatting die het dataïsme propagandeert, stelt Miriam Rasch een levensstijl van frictie voor. Met frictie sluiten we ons af van de versoepeling van de data, bijvoorbeeld, door ons af te sluiten van het internet. Met frictie verkiezen we onze eigen uniekheid boven de gladde illusie van de automatisering. Frictie is filosofisch rijk en relevant voor een ieder die de huidige toestand van onze kennis wilt begrijpen.

Iris Murdoch Een filosofie van de liefde

Katrien Schaubroeck
Fi22-10
Letterwerk, 2020, 70 p.

In Iris Murdoch: een filosofie van de Liefde, wil Katrien Schaubroeck de filosofie van Murdoch in de schijnwerpers zetten. Murdoch is vooral bekend als een bekroonde schrijver van literatuur. Haar filosofie is echter in de vergetelheid geraakt. Volgens Schaubroeck is dit onterecht. Met dit boek geeft zij de lezer een handvat voor een omgaan met ethiek, met mens-zijn en het innerlijk leven. Murdoch beschrijft een manier van goed-mens-zijn die in hoge mate afwijkt van de toenmalige en actuele opvattingen van haar mede-filosofen. In dit boek schrijft Schaubroeck op toegankelijke, persoonlijke wijze over het leven en de filosofie van Murdoch, hoe zij in de context van de filosofie geschiedenis passen en hoe het aannemen van deze liefhebbende levenshouding eruit kan zien. Katrien Schaubroeck (1980) is een Belgische filosofe die gespecialiseerd is in de meta-ethiek, de morele psychologie en de filosofie van de liefde.

Doodgewone vrienden. Nadenken over vriendschap

Paul van Tongeren
Fi22-11
Uitgeverij Boom Amsterdam, 2021, 192 p.

Wat is vriendschap? “De geschiedenis van de filosofie kent veel lofredes op de vriendschap”, schrijft Paul van Tongeren (bijzonder hoogleraar ethiek en Denker des Vaderlands). “De feitelijke praktijk van de vriendschap blijkt echter niet altijd even gemakkelijk te zijn: niet alle vriendschap is volmaakt.” Een niet onbelangrijk thema dus. Wat vriendschap is – de centrale vraag van dit boek –, verdient dan ook beslist onze aandacht en moeite. Hoe pakken we dit vraagstuk aan? Niet zonder reden pakt Van Tongeren de grote filosofen erbij. Het zijn een Plato, Augustinus, Immanuel Kant die wat wij onder vriendschap verstaan gevormd hebben, naast Aristoteles, Cicero, Michel de Montaigne en Friedrich Nietzsche, die Van Tongeren ook in zijn onderzoek betrekt. Door hun inzichten met hun indrukwekkende biografieën te verbinden, maakt Van Tongeren van tweeduizend jaar filosofie een menselijke geschiedenis waar wij veel van kunnen leren. Samen met u wil hij ‘nadenken wat zij voorgedacht hebben’.

Intieme Vreemden

Paul Verhaeghe
Fi22-12
Uitgeverij Lemniscaat, 2022, 222 p.


In Intieme vreemden, het essay van de Maand van de Filosofie 2022, zet Paul Verhaeghe ons aan het denken over een van de meest wezenlijke thema's in de filosofie. Wie ben ik? Ben ik maakbaar, of slechts een product van omstandigheden? En hebben wij door de eeuwen heen wel de goede vragen over deze kwestie gesteld? 
De ideeën van filosofen als Rousseau en Descartes, maar ook psychoanalytici als Freud en zelfs natuurkundigen als Schrödinger komen aan bod om deze eeuwenoude kwestie een verfrissende nieuwe diepgang te verlenen. Ze worden niet alleen gebruikt om te zien hoe wij vroeger naar onszelf keken, maar ook juist hoe we dat nu zouden moeten doen. In een tijd waarin wij alles individueel en afgezonderd analyseren, stelt dit essay ons open om na te denken waarom we dit doen, en wat het uiteindelijk oplevert.

Geen idee, filosofie van het boerenverstand

Jan Warndorff
Fi22-13
Uitgeverij Lemniscaat, 2017, 232 p.

Wat is ‘het leven?’ ‘Geen idee!,’ zegt Jan Warndorff. Kunnen we hiermee leven? ‘We zullen wel moeten,’ zegt diezelfde Warndorff. Waarom? Omdat ‘het leven’ té mysterieus is voor ieder, ander antwoord. We moeten dus leren leven met onwetendheid. Sterker nog, we moeten haar omarmen. Dit hoeft niet veel moeite te kosten. Met boerenverstand komen we ver zat. Laten we dus gewoon eens nuchter om ons heen kijken. Dan zien we dat mensen van zoveel mogelijk, zoveel mogelijk proberen te houden. Laten we hen volgen. Jan Warndorff is als filosoof met name geïnteresseerd in de relatie tussen mens en wereld. Naast het boek Geen Idee, heeft hij afgelopen jaar het boek Ik ben de wereld gepubliceerd. Warndorff geeft ook lezingen over beide boeken.. Tevens organiseert Warndorff groepsdiscussies waarin de deelnemers hun eigen kijk gestalte kunnen geven.

Sartre

Ruud Welten
Fi22-15
Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2020, 64 p.

Bestaan gaat vooraf aan de zin van het zijn’: iemand verschijnt eerst op de wereld, existeert dan en definieert uiteindelijk zichzelf (zijn essentie) door middel van zijn daden. Voor Sartre, is de bovenstaande uitspraak ‘de basisidee’ van het existentialisme. Inherent daaraan is de opvatting van vrijheid. Deze heeft niets met een ‘vrije wil’ te maken, geen keuzevrijheid. Vrijheid bij Sartre is ‘ik ben wat ik doe’. Ruud Welten, een groot Sartre-kenner, beschrijft gedetailleerd de verschillende begrippen uit het existentialisme van Sartre, zijn leven, het begrip ‘Ik’, en ‘De ander’. Daarnaast is er aandacht voor zijn politiek, geweld, engagement, en zijn literatuur. Om de filosofie van Sartre te begrijpen is een juiste uitleg noodzakelijk. Welten beschrijft dit met veel overgave en kennis van zaken. De vele voorbeelden, die hij benoemt bij de begrippen, zijn begrijpelijk en eenduidig. Het existentialisme volgens Sartre is nooit af.

Wie is er bang voor Simone Beauvoir?

Ruud Welten
Fi22-14
Uitgeverij Boom Amsterdam, 2020, 190 p.

Vrouwenemancipatie staat anno 2022 hoog op de agenda in de politiek. Maar zitten we met vrouwenquota’s en allesoverheersende inclusiviteit eigenlijk wel op het juiste pad? Waar zijn mensen die feminisme met argusogen aankijken eigenlijk bang voor? In 1949 verscheen het veelal onbegrepen boek De Tweede Sekse van Simone De Beauvoir. Helaas weten we 70 jaar later nog steeds niet wat we ermee aan moeten. Daarom gaat Ruud Welten onbevreesd de uitdaging aan om een pleidooi te schrijven voor de noodzaak van vrouwen (en mannen!) om zich te verdiepen in het probleem ‘De Vrouw’. Wie Is Er Bang Voor Simone De Beauvoir maakt niet alleen nieuwsgierig naar De Beauvoir’s kritiek op vrouwen- en mannenrollen. Welten bespreekt ook De Beauvoir’s romans, autobiografische jeugdherinneringen en liefdesbrieven, en laat zo de veelzijdigheid van haar werk zien. Laat dit boek een handvat zijn voor het opstellen van emancipatiebeleid!

Waarheidszoekers. Wat bezielt complotdenkers?

Cees Zweistra
Fi22-16
Uitgeverij Kok, 2021, 320 p.

Complottheorieën zijn van alle tijden. Cees Zweistra analyseert op een nauwgezette wijze zowel het klassieke als het nieuwe complotdenken. Hij beschrijft een filosofische zoektocht om de huidige complottijd te duiden en te begrijpen. Van groot belang daarbij is wat de invloed van de technologie is in het ontstaan en verspreiden van complottheorieën. De zoektocht begint met de verslaglegging van twee bijeenkomsten van aanhangers van een complottheorie. Vervolgens neemt Zweistra je op een indrukwekkende manier mee in alle facetten en kenmerken, maar ook met de gevaren van het complotdenken in de samenleving. Als hoogtepunt brengt Zweistra het caligulisme naar voren; een nieuw stadium in het complotdenken. Complotdenkers noemen zich liever ‘waarheidszoekers’, maar het zijn ‘waarheidszoekers’ zonder hun ‘waarheid’ te bekritiseren. Het boek Waarheidszoekers is filosofisch interessant en in de complottijd waarin we leven zeer actueel voor de lezer die kennis van complottheorieën wilt doorgronden.