Keuzelijst filosofie, 2021-2022


Dit is de printversie van de keuzelijst.

De leugens die ons binden

Kwame Anthony Appiah
Fi21-01
Pluim, 2019, 335 p.

Wat maakt ons tot wie we zijn? Wij begrijpen onszelf door de verschillende identiteiten die we onszelf toekennen. We noemen onszelf christen of boeddhist, man of vrouw, Nederlander of Turk. Ook de mensen om ons heen beoordelen we op basis van dit soort identiteiten: we denken iets van onze medemens te kunnen weten op basis van haar huidskleur of de afkomst van haar ouders. Appiah bespreekt in zijn boek vijf vormen van identiteit die bepalend zijn voor hoe wij onszelf en de mensen om ons heen begrijpen. Hij bespreekt de oorsprong en betekenis van onder andere nationaliteit, ras en gender en de vele misvattingen die deze begrippen omringen. Hiermee laat hij zien dat identiteit veel complexer en dynamischer is dan het op het eerste gezicht lijkt.

Links genoemd in de leeswijzer
Recensies:

Verder lezen/kijken:

De vrijheid om vrij te zijn

Hannah Arendt
Fi21-02
Atlas Contact, 2019, 56 p.

In De vrijheid om vrij te zijn bestudeert Hannah Arendt (1906-1975) de twee meest invloedrijke politieke omwentelingen van de achttiende eeuw om te ontdekken welke eigenschappen een revolutie tot sleutel naar de vrijheid maken. Voor deze analyse zijn de Amerikaanse als de Franse revolutie van gelijkwaardig belang. De een omdat ze een succes bleek, de ander omdat ze jammerlijk en grandioos mislukte. Door de specifieke en beïnvloedbare eigenschappen van beide opstanden te belichten ook revoluties blijken namelijk van toeval en oncontroleerbare omstandigheden aan elkaar te hangen weet Arendt de vinger op de zere plek van de vrijheid te leggen. Zo wordt macht niet gegrepen, maar van de straat opgeraapt, is bevrijding slechts één van de stappen richting vrijheid en blijkt diezelfde vrijheid een zuiver elitaire aangelegenheid. Het zijn inzichten die, met een Capitoolbestorming nog vers in het geheugen, het bestuderen meer dan waard blijken te zijn.

Links genoemd in de leeswijzer

Het volk in de grot

René ten Bos
Fi21-03
Boom, 2018, 192 p.

De titel van het boek verwijst naar Platos parabel van de grot. Met die parabel illustreerde Plato zijn idee dat het een van de taken van de mensheid is om zich te verheffen uit de onwetendheid, ook al kost het moeite. En filosofie zou hierin een voortrekkersrol vervullen. Tot voor kort werd verondersteld dat ieder mens een onlesbare dorst naar kennis zou (moeten) hebben. Praktijk wijst uit dat niet iedereen die dorst heeft. Desondanks, en misschien wel daarom, leiden zij toch een tevreden leven. De schrijver stelt de vraag of de maatschappij de plicht heeft deze mensen te verheffen of ze tevreden te laten zijn in hun onwetendheid. René ten Bos is hoogleraar filosofie van de managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit en Denker des Vaderlands. Een ander bekend werk van zijn hand is Dwalen in het antropoceen.

Extinctie

René ten Bos
Fi21-04
Boom, 2019, 256 p.

De inmiddels ex-Denker des Vaderlands René ten Bos heeft, naar eigen zeggen, twee jaar lang zijn best gedaan om verwarring te zaaien in Nederland over de themas optimisme en pessimisme. In zijn derde en laatste boek, Extinctie, schopt hij nog één keer tegen deze themas aan. Want het einde, hóéft niet negatief te zijn. Talloze dier en plantsoorten sterven om ons heen uit, zo drastisch dat het voorbestaan van de mens ook bedreigd wordt. De mens is zich er bewust van dat niet alles eindig door kan gaan, en ook zij zelf uitsterven zal. Het is lastig om ons hier mee te verhouden, maar René ten Bos pleit voor een innige verhouding met Extinctie én voor een open blik. Beginnend bij de plee van het universum en eindigend bij het ondier dat schuilt in de mens, moet het stilstaan bij het ecologisch uitdoven van soorten een vrolijke aangelegenheid worden.

Links genoemd in de leeswijzer

Ruw ontwaken uit een neoliberale droom en de eigenheid van het Europese continent

Gabriel van den Brink
Fi21-05
Prometheus, 2020, 352 p.

Het ontwaken uit de neoliberale droom kan door velen worden gekenmerkt als een verontrustende ervaring. Het oorspronkelijk liberale denken, met John Locke als grondlegger, focust op de baat van een sociale orde waarin mensen hun eigen leven kunnen vormgeven. Door idealen als marktwerking en individuele vrijheid leidt dit tot vele voordelen, zoals wereldwijde handel. In realiteit lijkt de huidige liberale democratie echter onvoldoende te functioneren. In meerdere landen komen autoritaire leiders aan de macht die verkiezingen organiseren, maar in werkelijkheid alle principes van een democratie aan hun laars lappen. Daarbij wordt de kloof tussen arm en rijk groter en rust er een taboe op gemeenschapszin. In dit boek gaat van den Brink in op de positieve, maar vooral ook de negatieve gevolgen die het neoliberalisme heeft voor de maatschappij. Met deze negatieve gevolgen als uitgangspunt gaat hij vervolgens op zoek naar manieren om deze het hoofd te kunnen bieden.

Links genoemd in de leeswijzer

Waarom werken we zo hard? Op weg naar een economie van de vreugde

Govert Buijs
Fi21-06
Boom, 2019, 180 p.

De economie is wellicht hét centrale voortbrengsel van homo sapiens. Govert Buijs wijst ons de weg naar een economie van de vreugde, een wereld waarin de economie de mens dient in plaats van andersom. Waartoe is de economie op aarde? Waarom werken we zo hard? Zouden we niet gewoon toe kunnen met vijftien uur werk in de week, zoals Keynes ooit voorspelde? En waarom tellen we al dit gewerk dan ook nog eens bij elkaar op, zodat we één verzamelnaam kunnen gebruiken: de economie, waarmee het nu eens slecht kan gaan en dan weer goed, die kan groeien, krimpen, tot stilstand komen of juist floreren en waar we dan ook nog voortdurend zorgen over hebben? Inmiddels hebben we een economie die zo ongeveer het hele gelaat van de aarde bedekt, met overal bouwwerken, wegen, verontreinigde lucht en vervuilde zeeën. In dit aanstekelijk geschreven essay probeert Govert Buijs de vraag naar het waarom van die economie als product van menselijke activiteit te beantwoorden en een hoger doel te formuleren: een economie van de vreugde.

Links genoemd in de leeswijzer

Het eeuwig tekort. Een filosofie van de schaarste

Rutger Claassen
Fi21-07
Ambo, 2004, 275 p.

Claassens proefschrift is een zoektocht naar de oorsprong van schaarste. De globale problemen van onze tijd zijn doordrongen van het concept van schaarste, met betrekking tot de houdbaarheid van onze relatie tot de natuur, de consumptiemaatschappij, en de rol en waarde van arbeid. Schaarste gaat gepaard met verlangen. Economische en culturele mechanismen in de samenleving leiden ertoe dat onze levens zijn gevuld met de onhoudbare vermenigvuldiging van verlangens - we willen steeds meer. Maar tegelijkertijd lijkt het alsof we overal een tekort van hebben. Welvaart gaat gepaard met ontevredenheid. Om deze dynamiek te begrijpen, bekijkt Claassen schaarste vanuit verschillende invloedrijke filosofische en economische theorieën. Zowel de zoektocht als het resultaat verdienen lof. Zijn boek is een waardevolle bijdrage aan het debat en zullen de lezer zeker aan het denken zetten.

Links genoemd in de leeswijzer

Hek. De ethiek van de grens tussen boerenland en natuurgebied

Martin Drenthen
Fi21-08
Noordboek, 2020, 157 p.

Het stormt in het Nederlandse landschap. De maatschappij is verzeild geraakt in een verhitte discussie over de manier waarop we ons landschap moeten gebruiken. De actuele discussie over de wijze waarop wij in Nederland ons voedsel produceren, wordt gevoed door de stikstofdiscussie en bijvoorbeeld de komst van de wolf. Het produceren van voedsel is een gerechtvaardigd doel, maar waar ligt de grens? De verschillende posities in het debat over natuur versus veehouderij worden ondersteund vanuit verschillende morele opvattingen en ethische theorieën. Wat is belangrijker? Het actief waarborgen van het welzijn van onze fauna en flora of moeten we de natuur zoveel mogelijk met rust laten? Is er ruimte voor de wolf die zich spontaan in Nederland gevestigd heeft? Is er ruimte om dieren met rust te laten? Boeren en natuurbeschermers voeren het debat met eigen ethische overwegingen die deels overlappen, maar deels tegengesteld zijn. Martin Drenthen ontrafelt van beide partijen de argumenten en plaatst deze in een ethisch kader, zodat de discussie met alle voors en tegens in ieder geval helder gevoerd kan worden.

Links genoemd in de leeswijzer

Stop met redelijk zijn. Waarom je met argumenten niets verandert.

Eleanor Gordon-Smith
Fi21-09
Ten Have, 2020, 192 p.

Filosofe en radiomaker Eleanor Gordon-Smith laat in dit boek op humoristische wijze zien dat levens veranderende besluiten meestal het resultaat zijn van emotionele processen. Aan de hand van waargebeurde verhalen kom je erachter dat we misschien niet zo rationeel zijn als we denken. Verhalen van mensen die radicaal een ander pad in zijn geslagen. Verhalen van mensen die uittreden uit een sekte, of een totale persoonsverandering zijn ondergaan. We kunnen mensen dus ook niet veranderen door de juiste argumenten te geven, omdat zorgvuldige afweging maar een kleine rol speelt bij de besluiten die we nemen. Dat is verrassend, aangrijpend en soms zelfs schokkend. Het zet je aan het denken over alle argumenten waarmee je in het dagelijks leven te maken krijgt en hoe je hiermee omgaat. Eleanor Gordon-Smith is een Australische schrijver, filosoof en radiomaker. Ze werkt op het snijvlak van academische filosofie en de rommelige chaos die leven heet.

Links genoemd in de leeswijzer

Zeven vormen van atheïsme. Een zoektocht om het mens-zijn te begrijpen

John Gray
Fi21-10
Spectrum, 2018, 240 p.

Godsdienst en atheïsme worden vaak als tegengestelden gezien, maar voor Gray zijn godsdienst en atheïsme levensbeschouwingen, die als zodanig veel gemeen hebben en alleen verschillen in waar ze in geloven. Godsdienst gelooft in een opperwezen, atheïsme gelooft in zaken zoals wetenschap, vooruitgang, rechtvaardigheid, rationaliteit, humanisme en dergelijken. Een aantal vormen van atheïsme worden onder de loep genomen, waarbij de overeenkomsten met godsdienst worden benadrukt. De schrijver heeft een vlotte en duidelijke stijl van schrijven, maar schept er vaak genoegen in om zijn mening op een wat provocerende wijze naar voren te brengen, wat door sommige lezers als irritant kan worden ervaren. John Gray was hoogleraar Europese ideeëngeschiedenis aan de London School of Economics en is nu een fulltime schrijven. Hij heeft een uitgebreid oeuvre, waaronder de veelgeprezen werken als Strohonden en Al-Qaida en de moderne tijd. In 2017 ontving hij de Nonino Prize.

Rede en Religiositeit. Een leidraad voor niet-gelovigen.

Ton de Kok
Fi21-11
THOTH, 2020, 156 p.

De levensvraag vraag Waarom is er iets en niet niets? blijft in de moderne, seculiere wereld onbeantwoord. Hoe kan een rationeel mens zon belangrijke, relevante vraag beantwoorden, zonder in allerlei religieuze mythes te geloven? Ton de Kok, schrijver van drie boeken over diverse visies op God, helpt in deze zoektocht naar zingeving. In zijn intellectuele ontwikkeling, beïnvloed door zowel filosofen als Lucretius en Spinoza, als bergbeklimmer Alex Honnold en zeiler Henk de Velde, neemt De Kok afstand van God de Vader. Op zoek naar antwoorden op de grote levensvragen, toont De Kok een manier om een religieuze houding aan te nemen, die niet conflicteert met het rationele. Vervolgens krijg je een plaats in zijn klaslokaal op het Fons Vitae Lyceum in Amsterdam, waar hij de afgelopen 18 jaar leraar levensbeschouwing is. De lezer leert, met de leerlingen, over het bestaansmysterie en wat het betekent om een rationeel gelovige te zijn. Rede & Religiositeit. Een leidraad voor niet-gelovigen van Ton de Kok is een één uiltjes boek en kan in één bijeenkomst behandeld worden.

Links genoemd in de leeswijzer

Kijken, proeven, denken. Essays over kunst, kritiek en filosofie

Thijs Lijster
Fi21-12
De Bezige Bij, 2019, 256 p.

Meestal zien wij een kunstwerk als iets passiefs waarover wij ons een mening kunnen vormen, kunnen nadenken. Volgens Lijster denkt het kunstwerk terug. Er is dus sprake van een wisselwerking tussen het kunstwerk en de kunstbeschouwer, de waarnemer. Hoe dat in zijn werk kan gaan, laat hij zien aan de hand van producties van verschillende kunstenaars. Door deze houding verandert het begrip van de kunst als zodanig (het kijken), maar ook kunstkritiek (het proeven) en de relatie tussen kunst en filosofie (het denken) blijven niet hetzelfde. De essays kunnen onafhankelijk van elkaar worden gelezen. Lijster is als kunst- en cultuurfilosoof verbonden aan de universiteit van Groningen. Hij ontving in 2018 de essayprijs van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde.

Links genoemd in de leeswijzer

Essay Maand van de Filosofie: Vuurduin

Eva Meijer
Fi21-13
Stichting Maand vd Filosofie, 2021,

Vuurduin. Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt is een essay met een alarmerende boodschap. Door klimaatverandering, milieuvervuiling en de bio-industrie heeft de mens een vernietigende invloed op de wereld. Maar om dit op te lossen, moeten we volgens Eva Meijer niet vervallen in het idee dat wij mensen ‘de natuur’ moeten redden. Want de mens staat niet los van de natuur, maar ís natuur, net als andere dieren, bomen en de ijskappen.
Bevrijd van ons uitzonderingsdenken moeten we beter leren communiceren met de rest van de wereld. Dit vereist een nieuw begrip van wat mensen als ‘normaal’ of ‘natuurlijk’ beschouwen.
Vuurduin is een indringend en persoonlijk betoog over onszelf en de ‘natuurlijke’ wereld om ons heen. Het rijgt het gedachtegoed van uiteenlopende filosofen, kunstenaars en andere denkers moeiteloos aan elkaar. Het resultaat is een overtuigend pleidooi voor hoop én actie.


Links genoemd in de leeswijzer

Denken over dieren. Waar ligt de grens van de mens?

Richard David Precht
Fi21-14
Ten Have, 2017, 159 p.

Welke plaats verdienen dieren in onze samenleving? Die vraag staat centraal in het boek Denken over dieren. Waar ligt de grens van de mens? van de Duitse filosoof Richard Precht. Dat boek past in de bredere trend van een kritische discussie over dieren in onze maatschappij, niet alleen over dieren in de bio-industrie, maar ook over dieren in het wild. Die discussie heeft er ook toe geleid dat het houden van vee (voor verschillende doeleinden) aan strengere eisen is gebonden en dat er meer ruimte komt voor wilde dieren. Precht benadrukt onze beperkte kennis van dieren en wijst een principieel onderscheid van mens en dier af. Hij stelt voor een dierethiek te ontwikkelen die steunt op een groeiende sensibiliteit voor dieren en op regels die de omgang met dieren reguleren, terwijl die ethiek tegelijkertijd haar grenzen vindt in de steun die ze moet krijgen van de bevolking. Het boek krijgt één uiltje en kan in één bijeenkomst worden besproken.

De democratie denken

Pierre Rosanvallon
Fi21-15
Vantilt, 2019, 230 p.

De Franse filosoof Rosanvallon is een van de belangrijkste hedendaagse denkers over democratie. In zijn in 2019 verschenen boek De democratie denken beschrijft hij de democratie als een permanente reorganisatie van het sociale leven, een werk in uitvoering dat nooit af kan zijn. Rosanvallon gaat niet uit van een normatief ideaalmodel van democratie, maar vertrekt vanuit het historische gegeven dat de democratie steeds opnieuw hooggestemde verwachtingen en hoop wekt, maar evenzeer gepaard gaat met teleurstellingen, verwarring en weerstand. Origineel, erudiet en nauwgezet beschrijft Rosanvallon de geschiedenis van die permanente spanning. In De democratie denken. Werk in uitvoering gaat Pierre Rosanvallon in op zijn werk en methode, de betekenis van het politieke wantrouwen, de afnemende legitimiteit van democratische instellingen, de tanende zeggingskracht van het gelijkheidsideaal en de veronachtzaming van het belang van het bestuur in de democratie. Het verschijnsel populisme analyseert hij als een pathologie van de democratie.


Links genoemd in de leeswijzer

Herdenken herdacht. Een essay om te vergeten

Simon(e) van Saarloos
Fi21-16
Prometheus, 2019, 125 p.

Wie bepaalt wat er wordt herinnerd en herdacht en waarom? Slavernij is al lang geleden, te lang geleden voor excuses van de Nederlandse overheid, aldus premier Mark Rutte. Neurowetenschappers onderzoeken hoe vroegere gebeurtenissen levens van nu beïnvloeden en noemen dit een intergenerationeel trauma. Hoe herdenk je iets wat zowel verleden tijd is als een dagelijkse realiteit? In Herdenken Herdacht laat Simon(e) van Saarloos zich inspireren door het historisch haast onzichtbare bestaan van homos en queers. Ze toont de kracht van vergeten en vraagt zich af óf en hoe het mogelijk is zonder verleden te leven. Tegelijkertijd bekritiseert Van Saarloos hoe een wit geheugen - ook dat van haarzelf - bepaalde verhalen vanzelfsprekend acht, terwijl andere geschiedenissen worden uitgewist. Herdenken Herdacht gaat niet over schuld, maar over een rommelig leven met pijn en verdriet.

Links genoemd in de leeswijzer

Het wendbare verleden Nietzsche in postmoderne tijden

Sybe Schaap
Fi21-17
Damon, 2019, 266 p.

Vooral in populistische kringen wordt hunkerend verwezen naar tijden waarin alles zo goed was. Hierbij wordt echter niet verwezen naar een feitelijk historisch, maar naar een 'utopisch' verleden. Een utopisch beeld van het verleden, met weglating of manipulatie van onwelgevallige feiten. Op die manier wordt het verleden maakbaar en wendbaar. Is het wendbaar gemaakte verleden een vluchtweg uit een wereld die te open en te onzeker is geworden? Het heden stemt immers somber en de toekomst is duister. Tegenwoordig domineert een ondergangsstemming, met de blik gericht op het verleden. 'Het wendbare verleden' analyseert deze manier van denken, waarbij diep wordt ingegaan op de filosofie van Nietzsche. Het lukt de auteur om met behulp van Nietzsche populistische risicos op een begrijpelijke wijze te doorgronden en interactie tussen mensen, moraal, macht, instituties en verhalen bloot te leggen.

De lege hemel. Over eenzaamheid

Marjan Slob
Fi21-18
Ambo-Anthos, 2020, 224 p.

De mens is als een verdoolde in deze uithoek van het universum aan zichzelf overgelaten. Onze denkkracht, ons wetenschappelijk vernuft, parachuteert ons de lege hemel in. Slob gaat in haar boek opzoek naar de dimensies van eenzaamheid. Ze definieert eenzaamheid als een diepmenselijk talent dat voortkomt uit ons vermogen tot zelfreflectie. Wanneer wij op onze eigen situatie reflecteren en vaststellen dat we verbondenheid missen, kunnen we ons daardoor verdrietig voelen. We kunnen lijden aan dat wat afwezig is. Slob bespreekt de inzichten van denkers als Blaise Pascal en Simone de Beauvoir tot aan Frans de Waal. Aangevuld met voorbeelden uit literatuur, film en muziek, en met David Bowie als gids, maakt Slob het begrip eenzaamheid op aansprekende wijze meer inzichtelijk. Het gaat binnen onze samenleving veel over eenzaamheid, zo zouden er steeds meer sociaal geïsoleerde ouderen zijn en zou het toenemende gebruik van beeldschermen leiden tot minder écht menselijk contact. Maar kloppen deze eenzaamheidsclichés eigenlijk wel?

Links genoemd in de leeswijzer

Onbeminde gelovigen. Waarom we religieus blijven.

Guido Vanheeswijck
Fi21-19
Polis, 2019, 230 p.

In Onbeminde gelovigen spreekt cultuur- en godsdienstfilosoof Guido Vanheeswijck zijn Christelijke lezers direct aan met scherpe, doordringende vragen. Hebben we niet de ziel van ons geloof weggegeven om maar tolerant te zijn en getolereerd te worden in de moderne maatschappij? Wat is de inhoud en essentie van het individuele geloof eigenlijk zonder kerkelijke instituut? In de moderne Lage Landen waarin de kerk aan macht verliest en gelovigen in de minderheid geraken stelt Vanheeswijck prangende vragen over het gevestigde historische verhaal waarin de duistere onwetendheid van religie verdreven wordt door verlichting en rationaliteit, en biedt een alternatieve, genuanceerdere verklaring waarin religie, wetenschap en idealen niet direct tegenover elkaar staan. Voor gelovigen, atheïsten en ieder ertussen prikkelt de kritische toon van Vanheeswijck om nuances te zoeken in een vaak simpel voorgelegd verhaal en opnieuw na te denken over de grote thema's van het leven: geloof, redelijkheid, sterfelijkheid, tolerantie en menselijkheid.

Links genoemd in de leeswijzer

Reacties/recensies

Bronnen & Andere Werken

Voor verdere verdieping

Het derde deel van de ziel. Over thymos

Peter Venmans
Fi21-20
Atlas Contact, 2011, 174 p.

Wat drijft de mens? Is hij een slaaf van zijn zintuiglijke behoeftes, enkel in toom gehouden door zijn verstand? Is welzijn en comfort het enige wat hij in het leven zoekt, en is het plezierige leven zodoende gelijk aan het geslaagde leven? Of is de mens meer dan de genotszoekende hedonist die hij lijkt te zijn? In de loop van de geschiedenis is de mens vaak geportretteerd als een dualistisch wezen: aan de ene kant is de mens een zintuiglijk dier met lichamelijke behoeftes die bevredigd dienen te worden, aan de andere kant is hij een redelijk wezen dat hier afstand van kan doen en in rationele contemplatie het leven kan beschouwen. De menselijke ziel, zo zouden we kunnen zeggen, heeft zodoende twee delen. Het is een mooi, overzichtelijk plaatje. Helaas (of gelukkig) is het niet compleet; natuurlijk, de mens ís een zintuiglijk en rationeel wezen, maar hij is zoveel meer dan dat. Want waar in dit plaatje vinden we zijn geldingsdrang, zijn eergevoel, zijn bereidheid om tot het uiterste te gaan voor dat wat hij van betekenis acht? De mens heeft niet alleen zintuiglijke behoeftes, hij heeft ook behoefte aan erkenning. De mens is misschien berekenend, maar de meeste waarde hecht hij aan wat niet in getallen is uit te drukken. Deze andere kant van de mens, dit derde deel van de ziel, was al herkend door de oude Grieken; zij noemden het thymos. Maar wat is thymos precies? En heeft het, met al zijn gevaarlijke kanten, nog wel een plek in onze samenleving?

Links genoemd in de leeswijzer