ACTUEEL

Wat lezen we (niet) het volgende seizoen

De leden van de werkgroep geschiedenis van Senia zijn met elkaar alweer druk bezig de boekenlijst voor 2018-2019 vorm te geven. 2017 is het jaar waarin stil wordt gestaan bij twee revoluties, de Russische Revolutie van 100 jaar geleden en niet te vergeten ook het begin van de Reformatie op 31 oktober 1517. Deze gebeurtenissen hebben natuurlijk ook hun weerslag op de boekenlijst geschiedenis van Senia voor het komende leesseizoen. Maar dat gaat niet vanzelf, de werkgroep neemt u graag mee in haar afwegingsproces.

In het honderdste jaar van de Russische Revolutie zijn tientallen boeken verschenen die vaak nieuwe feiten boven tafel brengen en nieuwe visies en interpretaties presenteren. Dat is mogelijk gemaakt doordat na de val van het communisme en de ineenstorting van de Sovjet-Unie de tot nog toe gesloten archieven opengingen.

De hierna genoemde titels zijn alle door ten minste één lid van de werkgroep geschiedenis gelezen en beoordeeld op hun geschiktheid voor de Senia-boekenlijst geschiedenis.

Russische Revolutie: welke boeken niet de boekenlijst haalden

Wie zich grondig in de materie wil verdiepen is aangewezen op het uit 1996 daterende, maar nog steeds verkrijgbare boek van Orlando Figes, Tragedie van een volk. De Russische Revolutie 1891-1924, (4e druk, 2017). Dit boek is aantrekkelijk geprijsd maar veel te dik voor onze leesgroepen,  meer dan 1000 bladzijden. Anders ligt het met een ander boek van dezelfde auteur, Revolutionair Rusland 1891-1991. Een geschiedenis uit 2014 (288 blz., € 17,50).  De schrijver heeft hierin veel gegevens uit zijn vorige boek verwerkt. Hij beschrijft echter een veel langere periode, waarin hij honderd jaar geschiedenis beschouwt als onderdeel van één lange revolutionaire cyclus. Voor de revolutie zelf kan men zich dan beperken tot de eerste tien hoofdstukken.

Wie prijs stelt op oorspronkelijk Nederlands werk kan heel goed terecht bij J.W.Bezemer/Marc Jansen, Een geschiedenis van Rusland. Van Rurik tot Poetin (10e herziene en vermeerderde druk, 2015) en dan met name de hoofdstukken VIII, IX en X.

Aan het begin van dit jaar leken een paar boeken favoriet te zijn voor opname op de Senia-boekenlijst voor geschiedenis. Om te beginnen het boek van Will Englund, Maart 1917. Op de rand van oorlog en revolutie. Argeloze lezers denken hierbij onmiddellijk aan de Russische Februari/Maartrevolutie (of is het beroepsdeformatie?). Bij nadere lezing van het boek blijkt het nauwelijks te gaan over de Russische revolutie, maar vooral over de Amerikaanse problematiek om de deelname aan de Eerste Wereldoorlog te rechtvaardigen. De titel is dus nogal misleidend.

Een andere kanshebber was het boek van Helen Rappaport, Midden in de Revolutie. Petrograd 1917, waarin de auteur door veelvuldig gebruik te maken van dagboeken en brieven een boeiende beschrijving geeft van de gebeurtenissen in Petrograd in 1917. Een boeiend boek dus en hoewel de samenvatting al gereed was, is het toch niet op de lijst geplaatst, omdat het boek in de loop van het jaar werd ingehaald (niet achterhaald!) door andere publicaties.

Opnieuw verscheen dit jaar bij verschillende uitgevers het boek van John Reed, Tien dagen die de wereld deden wankelen. Reportage. Dit boek, oorspronkelijk verschenen in 1919, kende in ons land drie drukken verzorgd door Pegasus. Antiquarisch was het boek hier en daar nog wel te vinden. Het boek geeft een gepassioneerd ooggetuigenverslag van de tien dagen van de Oktoberrevolutie van de Amerikaanse journalist met rode sympathieën die de objectiviteit niet ten goede komen. Niet voor niets is hij de enige buitenlander wiens urn is ingemetseld in de Kremlinmuur. Toch is zijn boek interessant door de vele fragmenten uit de pamfletten die hij van de straat heeft opgeraapt en omdat hij vaak namen noemt die door anderen niet worden vermeld.

Een schitterende reconstructie van Lenins reis naar de revolutie in de fameuze ‘verzegelde’ trein door Duitsland, geeft Catherine Merridale, Lenin in de trein. De reis naar de revolutie. De auteur reist hem als het ware achterna door dezelfde reis te maken en ontmaskert nogal wat legendes en mythevorming over deze reis. Boeiend geschreven en heel goed leesbaar maar toch niet op de lijst opgenomen om een overdosis Russische geschiedenis op de lijst te voorkomen.

Onder redactie van Tony Brenton verscheen de bundel Keerpunten van de Russische Revolutie waarin 14 gerenommeerde historici hun licht laten schijnen over een bepaalde gebeurtenis. Men zou hier de beschrijving verwachten van momenten waarop de revolutie een bepaalde weg insloeg of een beslissende wending nam, maar dan komt men bedrogen uit. De titel is nogal misleidend, want het gaat niet over beslissende momenten in de revolutie, maar het gaat in op de vraag wat, als …..en daarom moet het boek, zoals de redacteur ook zelf aangeeft, worden gerangschikt onder de rubriek speculatieve geschiedenis en van dat genre is niet iedereen gediend. Het was voor sommige uitgenodigde historici dan ook het argument er niet aan te willen meewerken. Desondanks is het voor de liefhebbers van dit genre wel een aantrekkelijk en goedgeschreven bundel.

De Amerikaanse historicus met een Nederlandse naam, Kees Boterbloem, schreef Revoljoetsija! De betekenis van de Russische Revolutie in historisch perspectief, een helder overzicht over de opkomst en de ondergang van het communisme tot en met de dagen van Gorbatsjov. Wie behoefte heeft aan een kort, handzaam en betaalbaar overzicht van de revolutie, kan heel goed terecht bij zijn boekje De Russische Revolutie, dat in 2016 als nr 45 verscheen in de serie Elementaire Deeltjes van de Amsterdam University Press  en waarin hij de ontwikkelingen tot en met Stalin beschrijft.

Indrukwekkend en door de originele benadering  veelgeprezen is het boek van Yuri Slezkine, Het Huis van de Regering. Een familiesaga uit de Sovjettijd. Dit boek gaat over het enorme appartementencomplex tegenover het Kremlin waarin leidende regeringsfunctionarissen werden gehuisvest en onder toezicht van de geheime dienst stonden. Het is weliswaar bij vlagen boeiend geschreven, maar nog vaker langdradig en wijdlopig. De twee delen met samen meer dan 1200 bladzijden en een prijs van bijna € 100,- zijn voor Senia onbetaalbaar.

Russische Revolutie: welke boeken haalden de boekenlijst dan wel?

Ter wille van een evenwichtige samenstelling van de Seniaboekenlijst hebben we ons beperkt tot de opname van twee titels. Als eerste het boek van Victor Sebestyen, Lenin. Leven en Legende. Een boek waar men wel even de tijd voor moet nemen, want het telt ruim 600 te lezen bladzijden (dus zonder noten, literatuur en register) waarin de schrijver tal van nieuwe gegevens presenteert en mythen ontmaskert. De leeswijzer is zo goed als gereed. Het andere boek dat we op de lijst hebben gezet, is het boek van Sean McMeekin, De Russische Revolutie. Een nieuwe geschiedenis. De ondertitel wordt geheel waargemaakt: de schrijver geeft de nieuwste historische inzichten weer en werpt hier en daar nieuw licht op historische gebeurtenissen. Ook de leeswijzer bij dit boek is zo goed als gereed.

Wij beraden ons overigens nog over het opnemen van het boek van de ons welbekende Janine Jager, Hoe komen wij heelhuids uit deze hel. Nederlanders in revolutionair Rusland. Dit boek behandelt de evacuatie van Nederlanders die soms al tientallen jaren in Rusland woonden en die dachten dat de revolutie wel over zou waaien. Toen dat niet het geval bleek, zaten zij in de val. Op boeiende wijze beschrijft Jager hoe het toch nog lukte het land te verlaten. De samenvatting is gereed, maar de constructie van voldoende discussievragen vormt nog een probleem.

De Reformatie

2017 is ook het jaar waarin gevierd wordt dat 500 jaar geleden de Reformatie losbarstte. Een rijke oogst aan Lutherboeken was het gevolg. Hoewel de Senia-werkgroep geschiedenis aanvankelijk overwoog om het boek van Lyndal Roper, Luther. Een biografie op de lijst voor 2018-2019 te zetten, kwam kort daarna het boek uit van Craig Harline, Wereld in Wanorde. Maarten Luther en de geboorte van de Reformatie. Het gedegen boek van Roper gaat vrij diep in op de theologische kwesties die door Luther en anderen aan de orde werden gesteld, wellicht iets minder aansprekend voor onze doelgroep. Het boek van Harline behandelt de theologische kwesties wat minder breed en besteedt daarnaast veel aandacht aan de politieke en bestuurlijke problemen waarmee de Duitse vorsten te maken kregen. Daarnaast is het boek een stuk goedkoper en ook wat minder omvangrijk. Omdat op de lijst slechts plaats is voor één boek over Luther, hebben we gemeend te moeten kiezen voor het boek van Harline. Dat neemt niet weg dat we voor de echte liefhebbers het boek van Lyndal Roper van harte aanbevelen.

Tot slot

De vraag of er voor het de Libris Geschiedenis Prijs 2017 winnende boek van Carolijn Visser, Selma. Aan Hitler ontsnapt, gevangene van Mao nog een aparte leeswijzer moet worden gemaakt voor de boekenlijst geschiedenis, is nog onderwerp van studie en bespreking. Immers, het boek staat al op de Senia-boekenlijst biografieën met een bijbehorende leeswijzer.