Boekenlijst kunstgeschiedenis

Printversie

Download hier de printversie van de Senia-boekenlijst kunstgeschiedenis, 2017-2018


Van Gogh. De complete en compacte biografie

Julian Bell
U17-01
Uitgever Nieuw Amsterdam, 2015, 240 p.

Vincent van Gogh maakte 2100 schilderijen, tekeningen en grafische werken. Hij was ook een virtuoze schrijver van meer dan 600 brieven, waarin hij een inkijk gaf in zijn zielenleven en eigen en andermans werk becommentarieerde. In deze zeer leesbare, beknopte biografie benadert de auteur Van Gogh vanuit drie aspecten: schilder, briefschrijver en mens. Hij probeert tegenstrijdigheden tussen de drie te duiden en doet dit vanuit zijn eigen praktijkervaring als schilder, waarbij hij in het oog houdt dat ‘de daden van Van Gogh van belang zijn omdat zijn schilderijen van belang zijn’.

Het boek is mede zo interessant omdat het geschreven is door iemand die zelf beeldend kunstenaar is.

Links genoemd in de leeswijzer:

Achter het verdwijnpunt. Op zoek naar een verloren Velázquez.

Laura Cumming
U17-12
Uitgever Atlas contact, 2016 269 pag.

We maken kennis met de 19e eeuwse Engelse boekhandelaar, drukker John Snare. Op een veiling koopt hij een portret van Charles I. Hij vermoedt dat het een schilderij van de 17e eeuwse Spaanse hofschilder Velázquez is en niet zoals de veilingcatalogus aangeeft, een mogelijk werk van Van Dyck. Wij volgen Snare in zijn wanhopige zoektocht naar de erkenning. Cumming vertelt via welke omzwervingen, oorlogsbuit het schilderij in Engeland is terecht gekomen. En hoe Snare, met het schilderij via London, Schotland ten slotte in New York belandt, arm en berooid Aan de hand van het verhaal van Snare krijgen we een indruk van de kunsthandel in de 19e eeuw. Ondertussen neemt Cumming ons mee in haar fascinatie voor het werk van Velázquez, met name zijn portretten. Volgens Cumming de grootste schilder ooit. We krijgen een goed beeld van het weinige dat bekend is van het leven van Velázquez en zijn leven aan het Spaanse hof. En Cumming wil ons doen ervaren wat Velázquez onderscheidt van de grote schilders uit zijn tijd

Charlotte

David Foenkinos
U17-02
Uitgever Cossee, 2015, 224 p.

In Charlotte vertelt de auteur, David Foenkinos, het verhaal van de Joods-Duitse schilderes Charlotte Salomon die in 1943 op zesentwintigjarige leeftijd in Auschwitz om het leven kwam. De Franse schrijver David Foenkinos (1974) baseerde zijn verhaal op het grote werk dat Charlotte naliet: Leven? of Theater? Dit unieke document bevat 769 gouaches met bijbehorende teksten en voorstudies en is het geschilderde verhaal van Charlotte’s leven, haar familie en vrienden, de politieke achtergrond en haar obsessieve liefde.
In Charlotte worden diverse kunstenaars genoemd, die aan de hand van vragen nader bestudeerd kunnen worden. Daarnaast zijn er enkele vragen die door het bekijken van Leven? Of Theater? beantwoord kunnen worden, hetzij met behulp van het boek, hetzij met de afbeeldingen die te vinden zijn op de website van het Joods Historisch Museum.

Het is een ontroerend verhaal dat Foenkinos geschreven heeft en het is indrukwekkend om te zien hoe deze jonge vrouw haar leven in prachtige tekeningen heeft weergegeven.

Links genoemd in de leeswijzer

  • De website van het Joods Historisch Museum
  • Het werk van Otto Dix op Wikiart
  • Website van het MOMA, Munch, Mannenhoofd in vrouwenhaar
  • Werk van Marc Chagall op Wikiart
  • Werk van Kadinsky op Wikiart
  • Recensie op Literair Nederland, 2 dec. 2015, Evert Woutersen
  • Recensie in de Volkskrant, 17 okt. 2015, Désanne van Brederode
  • Interview met David Foenkinos: ‘Je leeft om het geheugen te laten spreken’. Margot Dijkgraaf, NRC, 25 september 2015
  • De auteur vertelt over zijn roman (in het Frans) op Youtube en deze
  • Achtergrondinformatie over Entarte Kunst
  • Documentaire Degenerate Art 1993.
  • Film van Frans Weisz over Charlotte Salomon

Dat kan mijn kleine zusje ook. Waarom moderne kunst kunst is

Will Gompertz
U17-03
Uitgever Meulenhoff, 2012, 464 p.

Will Gompertz schreef Dat kan mijn kleine zusje ook over de ontwikkeling van de moderne kunst. Hij neemt in dit boek de lezers mee van de impressionisten, via onder meer de kubisten, de dadaïsten, de popart en het conceptualisme naar het heden. Gompertz maakt op heldere en enthousiaste wijze de bizarre wereld van de moderne kunst voor iedereen begrijpelijk. Met behulp van grappige en interessante historische anekdotes geeft hij antwoord op de belangrijkste vragen die elke kunstliefhebber zich wel eens stelt. Naast het inzichtelijk maken van de kunstgeschiedenis, maakt hij ook duidelijk wat de betekenis van de moderne kunst is voor de moderne wereld.

Door de duidelijke schrijfstijl krijg je een goed overzicht van de kunstgeschiedenis en krijg je ook meer begrip voor sommige moderne kunstuitingen. Bij een bezoek aan een museum of galerie komt dat goed van pas.

Links genoemd in de leeswijzer

  • Recensie in de Volkskrant, 22 oktober 2012, De kunstgek bleek een humoristische gids met prikkelende ideeën
  • Recensie op de website van Hanta B.V.

Caravaggio. Een leven tussen licht en duisternis

Andrew Graham-Dixon
U17-04
Uitgever Nieuw Amsterdam, 2012, 576 p.

Caravaggio is één van de best beschreven en gedocumenteerde kunstenaars uit de tijd van de Renaissance-Barok. Deze eigenzinnige en trotse kunstenaar schilderde diverse kunstwerken die tegenwoordig miljoenen waard zijn.
Met zijn extreme toepassing van licht-donker contrasten zou hij een grote invloed uitoefenen op latere kunstenaars, waaronder Rembrandt. Deze biografie bespreekt de meeste kunstwerken van Caravaggio (inclusief symboliek) en plaatst ze in context van het bewogen leven van de schilder. Op een zeer toegankelijke manier beschrijft Andrew Graham-Dixon waarom Caravaggio’s werken revolutionair en innovatief waren en waarom dit niet door iedereen werd gewaardeerd. Op deze manier krijgt de lezer een duidelijk beeld van zowel de lichte als duistere periodes uit het leven van de kunstenaar. Het boek bevat afbeeldingen.

Links genoemd in de leeswijzer

Kleur ontketend, moderne kunst in de Lage Landen 1885-1914

Doede Hardeman
U17-05
Uitgever Hannibal, 2015, 208 p.

In de korte periode tussen 1885 en het begin van de Eerste Wereldoorlog vindt in de schilderkunst van de Lage Landen een moderne Renaissance plaats. Kleur wordt bevrijd van de ketenen van de zichtbare werkelijkheid. Gras kan ineens koel blauw zijn, een gezicht is helder paars en bomen kleuren rood. Kleur heeft een eigen betekenis gekregen. Het is één van de belangrijkste momenten in de moderne kunstgeschiedenis. De inspiratie komt van de Franse (neo)impressionisten, maar de kunstenaars in de Lage Landen geven hier een geheel eigen invulling aan.

Het boek is te koop bij het Gemeentemuseum Den Haag. Stuur een mailtje naar de museumwinkel, aan gjvogelaar [at] gemeentemuseum.nl Kosten € 24,95 plus verzendkosten.

Zie de mens; honderd jaar, honderd gezichten

Hans den Hartog Jager
U17-06
Uitgever Atheneum, 2016

Sinds de romantiek wordt een kunstwerk in de eerste plaats gezien als een neerslag van de verbeelding van de kunstenaar. Dit geldt ook voor het portret. Het 20e eeuwse portret is niet altijd waarheidsgetrouw. De dienstbaarheid aan de geportretteerde en de waarheidsgetrouwheid is minder belangrijk. Den Hartog Jager maakt dit duidelijk in dit boek met 100 door hem geselecteerde portretten en 100 essays. Zo ontstaat er een portrettengalerij en een tijdsbeeld. Aan de hand van de portretten uit de periode 1917-2017 toont Den Hartog Jager de ontwikkeling van mens in al zijn sociale, politieke en artistieke rijkdom. De portretten worden ingedeeld in tijdsperiodes en hij onderscheidt een zevental thema’s. Het boek “Zie de mens; honderd jaar, honderd gezichten” verscheen gelijktijdig met de tentoonstelling “Zie de mens”. Deze tentoonstelling was van oktober 2016 tot half januari 2017 te zien in Museum de Fundatie in Zwolle.

In 100 werken van onder meer Kokoschka, Brancusie, Schad, Picasso, Nussbaum, Bacon, Goldin, Trecartin, Dumas, Richter en Rauch toont “Zie de mens” hoe kunstenaars er de afgelopen eeuw in zijn geslaagd van de schijnbaar eenvoudige overzichtelijke vorm van het portret de rijkdom en complexiteit van de moderne wereld op te roepen.

Arbeiderspaleis Het Schip

Ton Heijdra
U17-07
Uitgever Museum Het Schip, 146 p

Het Schip is in 1920 gebouwd door woningbouwcorporatie Eigen Haard. Het gebouw is tegenwoordig een rijksmonument en vormt het absolute hoogtepunt van de Nederlandse volkshuisvesting. Arbeiders kregen hier niet alleen een goede, maar vooral ook een mooie woning. Daarom wordt het gebouw een arbeiderspaleis genoemd. De architect van Het Schip is Michel de Klerk, ook wel de Rembrandt onder de architecten. Hij was een veelzijdig kunstenaar en speelde met vormen, niet alleen als architect, maar ook als tekenaar en meubelontwerper. Algemeen wordt hij erkend als de grote inspirator van de kunst- en architectuurstroming de Amsterdamse School. Dit boek beschrijft de vormentaal van Het Schip en gaat in op de inspiratiebronnen die tot dit bijzondere 'wereldwonder' hebben geleid.

Madame Manet

Ton van Kempen
U17-08
Uitgever het Archiefcollectief, 2016, 368 p.

De auteurs gaan in Madame Manet op zoek naar Suzanne Leenhoff, de vrouw van de schilder Edouard Manet. Het leven van Suzanne Leenhoff speelde zich af in de tweede helft van de 19e eeuw in Parijs, een periode die gekend wordt door vele ontwikkelingen in kunst en cultuur. Dat was ook de reden waarom de auteurs onderzoek deden naar het meisje dat in 1863 trouwde met de schilder. De resultaten van hun onderzoek en de verzameling kunsthistorische feiten en gebeurtenissen brachten zij bijeen in een boek. Zij goten dit boek in de vorm van een vraaggesprek tussen een gefingeerde journalist, Carel van Mander en Madame Manet. Wij, als lezer, zijn getuige van de zeventien gesprekken die tussen beide plaatsvinden in 1905, een jaar voor Suzannes dood. De vrouw vertelt over haar leven en de turbulente periode in Parijs. Haar verhalen zijn gebaseerd op historische bronnen en verantwoord in de voetnoten door de auteur.

Madame Manet leest als een roman, maar biedt ook een prachtig tijdsbeeld over de Impressionisten in het culturele centrum van Parijs. Het is een heel bijzonder boek waarin de wereld van 1905 tot leven komt. Er worden veel kunstenaars en kunstwerken in beschreven die op Internet de moeite van het bekijken waard zijn.

Het Stadspaleis

Geert Mak
U17-09
Uitgever Olympus, 160 p.

Geert Mak analyseert in deze ‘biografie van een gebouw’ de grote greep naar volkomenheid van de ‘vinder’ van het gebouw, Jacob van Campen en zijn dramatische gevecht met de realiteit van bestuurders en bezuinigingen. Mak beschrijft hoe dit stadspaleis een koninklijk paleis werd en laat daarbij telkens het huidige gebouw spreken: de ingekraste namen op de celmuren, de teilen op de zolder tegen het binnendruppelende regenwater, de krakende vloeren ‘s nachts, terwijl er niemand is. Deze architectonische biografie is een kleine geschiedenis van Amsterdam.

Een goed leesbaar boek, en zeker een aanleiding om daarna een bezoek te brengen aan dit stadspaleis.

Links genoemd in de leeswijzer:

De dame in goud. het verhaal van Klimts beroemde portret.

Anne-Marie O’Connor
U17-13
Uitgeverij Meulenhoff, 2016. 392 pag.

Het boek De dame in Goud vertelt het verhaal van Gustav Klimts beroemde portret van Adèle Bloch-Bauer dat in de Tweede Wereldoorlog in handen viel van de nazi’s. Het boek is opgebouwd uit drie delen. Deel 1, Emancipatie, beschrijft de culturele bloei van Wenen en het leven van Adèle Bloch-Bauer, een schoonheid uit de Weense society, die door Klimt in 1907 werd geschilderd. Verder geeft deel 1 inzicht in het leven en werk van Gustav Klimt. Deel 2, Liefde en verraad, behandelt de periode waarin Oostenrijk onderdeel gaat uitmaken van het Duitse Rijk en wat er gebeurde met de Joodse families en hun kunstwerken. Deel 3 tot slot, Boetedoening, beschrijft de periode van na de Tweede Wereldoorlog waarin de familie Bloch-Bauer probeert om het portret van Adèle weer in bezit te krijgen. Het boek geeft inzicht in het leven van Adèle Bloch-Bauer tijdens een fascinerende periode in de geschiedenis. Zeer gedetailleerd wordt de context rond de totstandkoming van het portret beschreven, evenals de strijd om het eigendomsrecht na de Tweede Wereldoorlog.

De Orgelman. Felix Nussbaum, een schildersleven

Mark Schaevers
U17-14
Uitgeverij De Bezige Bij, 2015. 456 pag.

De Duitse kunstenaar Felix Nussbaum (1904-1944) werd in Auschwitz vermoord. Daarna zou het zo’n veertig jaar duren voor zijn huiveringwekkende kunst opnieuw werd ontdekt. Een groot deel daarvan is nu te zien in zijn geboorteplaats Osnabrück, in een museum dat speciaal werd ontworpen door Daniël Libeskind. Het is niet ongebruikelijk dat de reputatie van een kunstenaar stijgt en daalt, maar lange tijd leek het er op dat Nussbaum en zijn werk compleet door Hitler uitgegomd waren. In Orgelman reconstrueert Mark Schaevers niet alleen het leven van Nussbaum, hij beschrijft ook hoe de wederopstanding van de kunstenaar in zijn werk ging. Schaevers baseert zich hierbij op het werk van zijn (Duitse) voorgangers, maar hij voegt zelf een groot aantal puzzelstukjes toe.

Bergense School

Renée Smithuis e.a.
U17-10
Uitgever Singer in Laren, ISBN: 978 94 6262 050 6

Renée Smithuis beschrijft in dit boek de opkomst en de hoogtijdagen van de succesvolle Hollandse expressionisten. In diverse landen voltrok zich voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog een heroriëntering op de schilderkunst. Zo ontstond in Frankrijk het kubisme, in Duitsland het expressionisme, in Italië het futurisme en is de Bergense School te beschouwen als het Nederlandse streven naar vernieuwing. In het Noord-Hollandse Bergen werd een nieuwe schilderkunst ontwikkeld met hoekige, krachtige vormen, brede penseelstreken in verzadigde kleuren met sterke licht- donkercontrasten. De Bergense School is de eerste kunstenaarsbeweging in Nederland met een eigen manifest. Bekende namen zijn: Elsa Berg, Arnout Colnot, Dirk Filarski, Leo Gestel, Frans Huysmans, Wim Schuhmacher, Mommie Schwarz, Charley Toorop, Piet en Matthieu Wiegman en Piet van Wijngaerdt.

Door het lezen van dit boek en het bekijken van de vele werken die in deze catalogus staan, en die natuurlijk ook op Internet te vinden zijn, maakt u kennis met het werk van deze Hollandse vernieuwers.

Het geheime leven van de kleur

Kassia St Clair
U17-15
Uitgeverij Meulenhoff, 2017, 324 pag.

Het prachtig kleurige uitgegeven boek van Kassia St Clair is een levendige geschiedenis van vijfenzeventig kleuren. Het boek biedt allereerst een algemeen verhaal over kleur. Hoe zien wij kleur en licht en hoe keken kunstenaars tegen kleur aan? Hoe werden hun pigmenten samengesteld? Vervolgens worden de tien hoofdkleuren, wit, geel, oranje, roze, rood, paars, blauw, groen, bruin en zwart, en de bekendste tinten en kleurschakeringen besproken. Kassia St Clair doet dit aan de hand van betoverende verhalen en leuke anekdotes over kleuren. Hoe werden bijvoorbeeld nieuwe tinten ontdekt en waarvoor en door wie werden ze toegepast? Het boek gaat derhalve behalve over kunst en kunstenaars ook over mode, politiek en oorlog. De bijbehorende leeswijzer biedt een leidraad om kunstwerken op een andere manier te bekijken. Een boek om iedere keer weer te pakken en een aantal hoofdstukken van te lezen. De verhalen zijn iedere keer weer verrassend. Elke kleurschakering levert een mooie anekdote op.

De stilte van het licht, schoonheid en onbehagen in de kunst

Joost Zwagerman
U17-11
Uitgever Arbeiderspers, 2016/2017, 376 blz.

In bijna 50 korte hoofdstukken behandelt Joost Zwagerman thema’s en stromingen, waarbij hij in elk hoofdstuk verbindingen legt tussen kunstwerken en kunstenaars en daaraan zijn eigen interpretatie en gedachten toevoegt. De hoofdstukken zijn verdeeld over de thema’s Schoonheid, Onbehagen en Verdwijnen. De Belgische kunstenaar Luc Tuymans stelde eens dat kunstwerken, willen ze effect sorteren, ‘de immense intensiteit van stilte’ moeten verspreiden. De stilte van het licht is een onderzoek naar facetten van die immense stilte. Misschien belichaamt stilte in de kunst een verlangen om er niet te zijn. Dit verlangen vormt voor Zwagerman de aandrijfmotor in De stilte van het licht. Het boek heeft een bijzondere lading gekregen, door de dood van Zwagerman, kort na het verschijnen van het boek.

De leeswijzer bevat veel praktische ‘kijkvragen’ waardoor u als leesgroep zelf gaat kijken naar waar Zwagerman ons in voorgaat.

Links genoemd in de leeswijzer

STILTE

SCHOONHEID

ONBEHAGEN

VERDWIJNEN

Niets

  • Mode gebaseerd op het zwarte vierkant van Malewich

RECENSIES en tenslotte