Boekenlijst filosofie, aanvulling boekenlijst 2019-2020

Printversie

  • Download hier de printversie van de nieuwe titels die op de lijst staan, voor het seizoen 2019-2020.

Het waagstuk van de politiek

Hannah Arendt
Fi19-01
Klement, 2018, 206 p.€

In een tijd waarin fake news één van de meeste gebezigde termen is en het ene na het andere politieke schandaal aan het licht komt, dringen zich fundamentele politieke vragen op. Hoe zit het met waarheid en leugen in politiek en maatschappij? En (hoe) kunnen wij als burgers ons verzetten tegen de gevestigde orde? Hannah Arendt (1906-1975) stelde in haar tijd vergelijkbare vragen.
In Het waagstuk van de politiek zijn drie van haar werken gebundeld waarvan de relevantie voor de huidige tijd onmiskenbaar is. Wat er blijft…? De moedertaal…, die blijft is een interview met Günter Gaus, waarin de Joodse Arendt onder andere over haar ballingschap in de Verenigde Staten spreekt. Verschillende vormen van leugenachtigheid in de politiek komen aan bod in Liegen in de Politiek, geschreven naar aanleiding van The Pentagon Papers.
Tenslotte richt Arendt zich In Burgelijke ongehoorzaamheid op dienstweigeraars en politiek activisten. Haar vraag: wat is het verschil tussen criminele wetsovertreding en de twee eerder genoemde soorten van verzet?

Een kleine geschiedenis van de waarheid

Julian Baggini
Fi19-02
Klement, 2018, 104 p.
  • E-book

Bestaat ‘waarheid’ nog? Het lijkt erop dat ze er in onze tijd van nepnieuws en relativisme niet langer toe doet. Gelukkig bestaat volgens de Engelse filosoof Julian Baggini waarheid nog steeds. Eén objectieve waarheid lijkt niet meer mogelijk, maar er zijn wel objectieve waarheden (in meervoud!); daarbij is het met name van belang om te bepalen hoe en door wie ze worden vastgesteld. Hij bespreekt op een praktische en toegankelijke manier tien bronnen of gronden voor waarheid, zoals religie, autoriteit, verstand, zintuigen en macht. Hij illustreert ieder hoofdstuk, dat een bepaald type waarheid behandelt, met talrijke voorbeelden. Tot slot geeft hij u nog een lijstje met nuttige tips!

Het boek is toegankelijk geschreven (één uiltje) en kan in één avond besproken, al kunt u er heel goed een avond aan toevoegen als u er, met bijvoorbeeld eigen voorbeelden, dieper op in wilt gaan.

Links genoemd in de leeswijzer

Het leven als tragikomedie

Tim Fransen
Fi19-03
Lemniscaat, 2019, 96 p.

Fransen is de schrijver van het Essay van de Maand van de Filosofie 2019 met als thema ‘Ik stuntel, dus ik ben’. Fransen betoogt dat het komische niet een tegenpool is van het tragische, maar dat humor juist een alternatief perspectief biedt op ons onvermijdelijke falen. Een perspectief dat ons in staat stelt om het tragische onder ogen te komen, in plaats van een uitvlucht te zoeken in de vaak destructieve ontkenning ervan. En bovendien een perspectief dat een voedingsbodem kan vormen voor een gevoel van solidariteit met onze medestuntelaars. Cabaretier Tim Fransen weeft filosofie, humor en tragedie naadloos ineen. Fransen studeerde cum laude af in de filosofie en psychologie. In 2018 verscheen zijn debuut 'Brieven aan Koos'.

‘Zeer origineel boek! Tim Fransen is op papier nog wijzer en grappiger dan op de planken’ – Adriaan van Dis

De dappere kijker. Waarom Netflix ons meer te bieden heeft dan Kant

Ellen ten Gast
Fi19-04
Klement, 2018, 160 p.
  • E-book

Omdat de filosofie de geschiedenis eert, bestaat het begin van de filosofiestudie studie vaak grotendeels uit geschiedenislessen. Het lijkt wel dat we pas zelf mogen filosoferen als we de oude filosofische teksten hebben begrepen. Filosoof Ellen ten Gast bindt in De Dappere Kijker – Waarom Netflix ons meer te bieden heeft dan Kant op het vakgebied van de ethiek de strijd aan met deze opvatting. Als we willen uitvinden hoe te handelen in de verscheidenheid aan morele situaties, hebben we meer aan hedendaagse verhalen Die bieden ons namelijk een moreel perspectief vanuit mensen die ook twijfelen, soms de mist ingaan en waarin we ons vaak beter kunnen inleven dan in de volledig rationele mens die centraal staat in het werk van oude filosofen. Aan de hand van uiteenlopende voorbeelden, van de bijbel tot aan House of Cards, toont ten Gast hoe we morele lessen kunnen trekken uit het grote aanbod van hedendaagse verhalen en op welke wijze die lessen van de antieke filosofie daar schril bij afsteken.

Links genoemd in de leeswijzer

Vriend & Vijand. Decadentie, ondergang en verlossing

Arnon Grunberg
Fi19-05
Prometheus, 112 p
  • E-book

In de essayreeks “Nieuw Licht” (waarvan ook het essay Onbehagen van Bas Heijne op de filosofielijst staat), beantwoordt een eigentijdse schrijver een vraag aan de hand van een klassieke tekst. De schrijver Arnon Grunberg beantwoordt in dit essay de vraag of het Westen te seculier en te individualistisch is geworden voor een vijandbeeld. Dit terwijl radicale religies het Westen wél als vijand zien.
Het begrip politiek, een boek uit 1932 van de Duitse politieke filosoof Carl Schmitt, “Kroonjurist van het Derde Rijk” is hier de klassieke tekst. Schmitt stelt daarin dat iedere politieke gemeenschap een gemeenschappelijke vijand nodig heeft. Ook Grunberg meent dat mensen vijanden nodig hebben, maar dit alleen om zichzelf te leren kennen. Het idee van het plaatsen van vrienden tegenover vijanden vindt hij achterhaald.

Het boek roept veel vragen op over eigentijdse politieke situaties en kan daarmee leiden tot interessante discussies.

Links genoemd in de leeswijzer

Kierkegaard anders gezien

Jan Keij
Fi19-06
Klement, 2015, 286 p
  • E-book

Jan Keij schept op een originele wijze een beeld van Kierkegaard, door vanuit het begrip ‘verschilsdenker’ het christelijke gedachtegoed van Kierkegaard, getrouw aan de originele teksten, te transformeren naar een filosofie die voor alles op zoek is naar de vraag: hoe moet ik leven? Ter onderbouwing maakt Keij hierbij gebruik van het gedachtegoed van Derrida en Levinas. Kierkegaard publiceerde zijn werk vanuit verschillende pseudoniemen om op deze manier de diverse manieren van denken en leven te verbinden met zijn drie fasen van existentie: esthetisch, ethisch en religieus.
Kierkegaard wil voor alles zijn lezers stimuleren om zelf keuzes te maken in het leven, in plaats van zich te richten op universele wetten of de voorschriften van kerkelijke instituties. Dankzij Kierkegaards werk heeft de westerse filosofie een totaal nieuwe kijk op het individu gekregen. Hij wordt dan ook met recht gezien als de wegbereider van het existentialisme.

Toegankelijk boek, dat een praktisch perspectief op een complexe denker biedt.

Links genoemd in de leeswijzer

Recensies/ Bronnen

Overige links

Plato’s oplossing voor de planeet

Gerard Koolschijn
Fi19-07
Van Oorschot, 2018, 206 p.
  • E-book

In 1989 stelde de schrijver Francis Fukuyama vast dat na het falen van de fascistische en communistische ideologieën, naties wereldwijd zouden erkennen dat een liberale democratie de enige rendabele manier is om een samenleving te organiseren. Dertig jaar later bevinden we ons in een grimmiger politiek landschap dan Fukuyama destijds voor mogelijk hield. Terwijl we geconfronteerd worden met schijnbaar onoplosbare problemen, wordt de liberale orde van alle kanten aangevallen. Wat kan Plato, één van de invloedrijkste denkers uit de klassieke oudheid, ons vertellen over de oorzaken van en de oplossingen voor die problemen?
In Plato’s oplossing voor de planeet probeert schrijver en classicus Gerard Koolschijn ons na te laten denken deze vraag aan de hand van verschillende, door Plato opgestelde dialogen Hoewel die dialogen uit de 4e en 5e eeuw voor Chr. dateren, geven ze een onthutsend actuele weergave van onze wereld.

Een aanrader voor eenieder die zich zorgen maakt over de huidige staat van onze democratische
samenlevingen.



Links genoemd in de leeswijzer

Waar was ik toen ik er niet was

Monica Meijsing
Fi19-08
Vantilt, 2018, 288 p.

De titel van het boek verwijst naar de vraag die de schrijfsterstelt nadat zij een operatie heeft ondergaan, waarbij zij door de narcose buiten bewustzijn is geweest. Bewustzijn is een essentieel onderdeel/aspect van het mens zijn. Als je geen bewustzijn hebt kan je dan nog wel zeggen dat je (volledig) mens bent? De schrijfster stelt daarop de vraag “wat is die ik?”
Wat maakt de mens tot een persoon? Welke criteria gebruiken wij daarvoor? En als een mens niet aan de criteria voldoet is het dan geen persoon (meer)? Blijft de mens over zijn hele leven dezelfde persoon of kan hij van persoon veranderen? Dit soort vragen worden in dit boek behandeld, waarbij gebruik gemaakt wordt van de nieuwste ontwikkelingen in de neurologie.
Echter, de toegenomen kennis van de hersenen doet ons alleen beseffen dat het mysterie van het bewustzijn dieper is dan we dachten.

Populisme. De keerzijde van de identiteitsillusie

Sybe Schaap
Fi19-09
Damon, 2017, 272 p

In een tijd van mondialisering en open grenzen tracht het populisme het publiek te verleiden met beelden van een samenleving met een volkse, homogene identiteit. Van een in zichzelf besloten wereld met nationale soevereiniteit en eigen volk. Bestand tegen open grenzen en invloed van buiten. Gezien de wereldwijde opkomst van populistische bewegingen, gaat hier een sterk wervende kracht van uit. In een poging het te doorgronden, beschrijft Sybe Schaap in De populistische verleiding het populisme en de verleiding die er van uitgaat. Zijn analyse brengt hem tot kritische stellingen. Gebruik makend van elementen uit het denken van Nietzsche, Ortega y Gasset en Claude Lefort beschrijft hij het hedendaags populisme als een krachtige en verleidelijke reactieve beweging die teert op wantrouwen, cynisme en ressentiment. En stelt hij dat het populisme alles afbreekt tussen leider en volk: de institutioneel geordende samenleving, de traditionele waarden, de moraal en de rechtsorde …

Een kritisch boek dat mogelijk niet snel aan actualiteit zal inboeten.

Kant. Kopstukken filosofie

Roger Scruton
Fi19-10
Lemniscaat, 2014, 127 p.

Volgens Roger Scruton is Immanuel Kant (1724-1804) de meest invloedrijke moderne filosoof, maar ook een van de moeilijkste. Kant roept ons op zélf te denken, terwijl hij in zijn kennistheorie tegelijk duidelijk de grenzen van ons verstand aangeeft. Ook in zijn ethiek speelt het verstand een sturende rol, met name om niet langer slaaf van onze begeerten, emoties en belangen te zijn. Tot slot wil Kant in zijn esthetica laten zien dat ons oordeel over schoonheid ontstaat tegen de achtergrond van de doelgerichtheid van de natuur. Scruton bespreekt alle drie - kennistheorie, ethiek en esthetica – uitgebreid en wijst daarbij op de lastige kanten van diens werk.

Zoekt u een interessante uitdaging, lees dan dit boek (drie uiltjes)! U kunt het in één avond in grote lijnen bespreken, maar een wat diepgaandere bespreking vraagt zeker nog een bijeenkomst.

Links genoemd in de leeswijzer

Klank. Een filosofie van de muzikale ervaring

Thomas Serrien
Fi19-11
Houtekiet, 2017, 212 p
  • E-book

Filosofie en muziek zijn in eerste instantie lastig te verbinden, want hoe zou een fenomeen als muziek ooit in woorden kunnen worden uitgelegd? In Klank, een filosofie van de muzikale ervaring stelt Tomas Serrien (1992) dat het maken van deze verbinding toch erg belangrijk is wanneer we muziek beter willen begrijpen. Serrien begint met de vraag wat er eigenlijk gebeurt op het moment dat wij muziek horen. Via een zorgvuldig gekozen weg behandelt hij uiteenlopende thema’s om het fenomeen van de muzikale ervaring inzichtelijk te maken, bijvoorbeeld het verschil tussen geluid en muziek of de muzikale ervaring van dove mensen. Serrien betoogt dat muziek pas echt ontstaat in de ervaring van de luisteraar en dat we daarom opnieuw moeten leren luisteren en ervaren om de gewaarwording van muziek beter te begrijpen. Met tal van voorbeelden nodigt hij de lezer uit om dit ook zelf te proberen en de muzikale ervaring in al haar veelkleurigheid te beleven.

Links genoemd in de leeswijzer

Het geweld van geld, op zoek naar de ziel van de economie

Antoon Vandevelde
Fi19-12
Lannoo Campus, 2017, 288 p
  • E-book

De filosoof én econoom Vandevelde (sinds 2018 emeritus) hoogleraar aan de KU Leuven vindt dat economie een gedragswetenschap is en geen (semi) exacte wetenschap. Al in de inleiding van dit boek stelt hij dat ”…de ziel het wint van de onverschilligheid van een wereld waar alles een prijs heeft en niets waarde…” Vanuit dit standpunt bespreekt hij actuele kwesties zoals: wat mag wél en wat niet voor geld te koop zijn?; de waarde /de zin van het geven; het basisinkomen; de topsalarissen van managers; mensenrechten; rechten en plichten ten opzichte van de armen uit de eigen omgeving en van ver weg en de legitimiteit van het kapitalisme. Vandevelde betrekt daarbij de opvattingen van veel andere economen en filosofen, van Aristoteles tot Piketty.

Een boek dat zal leiden tot discussies over actuele kwesties met betrekking tot het verkrijgen en verdelen van welvaart, of - misschien beter gezegd - over wat waardevol is.

Links genoemd in de leeswijzer

Het goede leven en de vrije markt

Ad Verbrugge
Fi19-13
Lemniscaat, 2018, 452 p

De centrale vraag die in dit boek wordt besproken, lijkt simpel. “Wat is het goede leven en brengt de vrije markt ons daar dichter naar toe of juist niet?' De vrije markt is overal en haar rol in ons persoonlijke leven is groter dan ooit. Toch dringt zich de laatste jaren ook de vraag op naar de schaduwkanten van de globaliserende markt. Want wat gebeurt er met een samenleving als allerlei maatschappelijke sectoren steeds meer in termen van de markt worden uitgelegd? Wat doet het met de kwaliteit van onze relaties als mensen zichzelf en elkaar als homo economicus opvatten en zij zichzelf gaan begrijpen als producerende, consumerende en concurrerende individuen? Bovendien, kunnen we ons op de lange termijn wel een dergelijke economische bedrijvigheid veroorloven? En welke rol speelt de moderne techniek in dit verband? Deze vragen vormen de centrale thematiek in Het goede leven en de vrije markt. In gesprek met filosofen uit alle tijden én aan de hand van diverse films geven de auteurs een prikkelend perspectief op de prangende vragen van vandaag. Zo creëren zij een filosofisch doordacht kader om de hedendaagse dynamiek van economie, technologie en cultuur te begrijpen en in goede banen te leiden. Het werk is helder geschreven, maar niet eenvoudig.

Links genoemd in de leeswijzer