Waar komt De Kleine Prins vandaan?

Waar komt De Kleine Prins vandaan?

Hij heeft het wereldwijde succes van De Kleine Prins niet meegemaakt. Het vliegtuig van Antoine de Saint-Exupéry verdween amper een jaar nadat Le petit prince verscheen van de radar. Pas in 2004 – 60 jaar nadat hij vermist raakte – kwam onomstotelijk vast te staan dat De Saint-Exupéry tijdens een verkenningsvlucht neerstortte en omkwam. Ook al kende men hem toen nog niet van De Kleine Prins: Antoine de Saint-Exupéry had al wel naam gemaakt als schrijver én piloot. Wat hij schreef, lag dicht bij wie hij was en waar hij voor stond. Dat geldt voor zijn romans, waarin vliegeniers een prominente rol spelen. Dat geldt ook voor de stukken die hij voor kranten schreef en de essays waarin hij zijn kijk op het leven en de wereld(vrede) prijsgaf.

Tot De Kleine Prins schreef De Saint-Exupéry alleen voor volwassenen. Hij begon er ook niet uit zichzelf aan. Het was Elisabeth Reynal, de vrouw van zijn Amerikaanse uitgever, die hem aanspoorde. Uitgeweken naar de Verenigde Staten en – door verwondingen – werkloos toeziend hoe in Europa een oorlog woedde, raakte De Saint-Exupéry in de knoop met zichzelf. Tijdens een lunch zat hij zoals gewoonlijk wat te droedelen en verscheen een figuurtje op papier dat hij al kende (want het popte vaker op als hij zomaar wat zat te tekenen), maar dat zeer tot de verbeelding van Elisabeth Reynal sprak. Ze vroeg zich af of hij zich niet moest ontfermen over dat mannetje. Niet veel later mondde die suggestie uit in een officieel verzoek om een kinderboek te schrijven dat tegen de kerst in de winkels moest liggen. De Saint-Exupéry kocht kleurpotloden en waterverf en ging aan het werk. Want het was zijn vaste voornemen zelf de illustraties bij zijn verhaal te maken.
De rest is min of meer geschiedenis.

Wanneer ik De Kleine Prins voor het eerst las, weet ik niet meer. Wel dat ik het sinds die eerste keer een keer of drie herlas en er steeds iets anders bleef hangen. Dat is niet zo gek, want de kleine prins en de gestrande piloot snijden nogal wat onderwerpen aan, ook al hebben ze het de hele tijd over de mens en de waarde die hij – terecht, maar vooral onterecht – toekent aan wat er op zijn pad komt.

Vorige maand kruiste de kleine prins weer eens mijn pad. Ik was een weekje in Parijs. Daar – en in de rest van Frankrijk – is de kleine prins een held, waar boekwinkels nog steeds complete etalages aan wijden. Ik stuurde een foto van de etalage van Gibert aan de Boulevard Saint-Michel naar zijn Nederlandse uitgever. Die me vervolgens verblijdde met het ook door hem uitgegeven Uit de lucht gevallen: Antoine de Saint-Exupéry en het onwaarschijnlijke succes van De Kleine Prins van Erik van Muiswinkel. Een vermakelijk boek waarin het levensverhaal van de schrijver gerelateerd wordt aan de ontstaansgeschiedenis van het boek.

Ik las het in een ruk uit, en begon daarna voor de vijfde keer in De Kleine Prins, dat door wat ik even daarvoor over de totstandkoming gelezen had een meer coherente indruk maakte dan al die keren dat ik het daarvoor las. De ontmoetingen van de kleine prins met al die wonderlijke types op aanpalende asteroïden ogen in een keer veel minder willekeurig en de ontmoeting met (en het afscheid van) de in de woestijn gestrande piloot die druk doende is zijn vliegtuig te repareren minder als alleen maar een literaire constructie. De Saint-Exupéry was geen kinderboekenschrijver, en dat blijf je merken, maar De Kleine Prins is allerminst een op zichzelf staand boek in zijn oeuvre.

Dat wordt bevestigd door wat ik lees in Strijden voor de mens: oorlogsgeschriften 1936-1944, een door Stefan Waanders (voor zover ik weet geen familie) gekozen en vertaalde selectie stukken van De Saint-Exupéry waarin hij voor de krant verslag deed van of reflecteerde op de actualiteit. Die actualiteit werd gedomineerd door diverse oorlogen, maar De Saint-Exupéry blijft oog houden voor de mens. Niet zozeer voor de mens als soort; het gaat hem om de mens als individu. Om menselijke waardigheid. Om wat mensen verbindt, aan welke kant van een kunstmatig getrokken grens ze ook staan. Om het humane dat de mens kenmerkt.
In zijn zoektocht koppelt hij heldere analyses aan poëtische taal en maakt hij mooie vergelijkingen.

Ik herken wat ik lees. De sfeer is verwant aan die in De Kleine Prins. En soms is het zelfs helemaal niet moeilijk om postuum een bruggetje te bouwen tussen wat De Saint-Exupéry bijvoorbeeld in 1938 schreef toen hij reageerde op de in zijn ogen grote diplomatieke vergissing om Hitlers claim op Sudetenland te honoreren en het relaas van en over de kleine prins.
In La paix ou la guerre? Vrede of oorlog? beschrijft hij wat hij tijdens zijn eerste nachtvlucht ooit vanuit zijn cockpit zag: ‘Een pikdonkere nacht. In deze leegte echter flonkerden vaag als sterren, de lichten van mensen in de vlakte. Iedere ster betekende dat midden in deze nacht daar beneden werd nagedacht, gelezen, vertrouwelijkheden gewisseld. Iedere ster was als een lantaarn voor de aanwezigheid van een menselijk bewustzijn. Daarginds mediteren ze misschien over het geluk van de mens, de gerechtigheid of de vrede.’

In De Kleine Prins gaat het over volwassenen die de essentie van het leven uit het oog verloren zijn. Een onderwerp dat Antoine de Saint-Exupéry bezighield. De gedachten van zijn kleine prins zijn zuiver. Cynisme is hem vreemd. Maar hij heeft asteroïde B162 ontvlucht, omdat hij zich geen raad weet met zijn gevoelens nadat een roos hem in verwarring heeft gebracht. Hij wil begrijpen. Hij wil zichzelf en anderen begrijpen.

Asteroïde B162: daar komt de kleine prins vandaan, dat wist ik al. Maar dankzij Uit de lucht gevallen en Strijden voor de mens weet ik ook waar De Kleine Prins vandaan komt. Hoewel ik geen voorstander ben van het autobiografisch hineininterpretieren, zal ik niet ontkennen dat een klein beetje achtergrond soms nodig is om wat je leest op de juiste waarde te schatten.

Liliane Waanders (1963) is (literair) journalist, redacteur, programmamaker. Zij interviewt al ruim dertig jaar schrijvers op podia, ontwikkelde Biografie op de bühne, het maandelijkse praatprogramma van Biografieportaal, recenseert voor Poëzietijdschrift Awater en maakt publiceren – boeken, podcasts, praatprogramma’s en evenementen – mogelijk bij Uitgeverij De Meent in Rotterdam. En ze heeft een eigen website: hanta.nl.

Aanvulling van de redactie: Het boek van Antoine de Saint-Exupéry staat twee keer op de keuzelijst van Senia: De kleine prins (K22-09) en Le Petit Prince (F20-09)