Schaaknovelle

Stefan Zweig schreef zijn _Schaaknovelle_ in ballingschap in Brazilië, kort voor zijn zelfgekozen dood in 1942. Het boek begint tijdens de reis op een passagiersschip van New York naar Buenos Aires. Daar raakt de verteller gefascineerd door de heersend wereldkampioen schaken, Mirko Czentovic. Deze arrogante, sociaal-onhandige maar geniale grootmeester accepteert slechts tegen betaling een uitdaging van enkele medepassagiers. Wanneer de groep het schaakduel kansloos lijkt te verliezen, mengt de bescheiden Dr. B. zich onverwacht in het spel en dwingt een remise af. Zijn uitzonderlijke gave blijkt een tragische oorsprong te hebben. In een indringende monoloog onthult Dr. B. hoe hij door de Gestapo maandenlang in totale isolatie werd opgesloten. Om niet te bezwijken onder het ‘gruwelijke niets’, stal hij een schaakboek en leerde hij honderden schaakpartijen uit zijn hoofd. De isolatie dreef hem tot een gevaarlijke mentale splitsing, waarbij hij als ‘Ik Wit’ tegen ‘Ik Zwart’ speelde. Dit obsessieve dubbeldenken leidde tot een zenuwinzinking, waarna hij na zijn vrijlating zwoer nooit meer een schaakstuk aan te raken. De confrontatie op het schip brengt hem terug in zijn oude obsessie. Hoewel hij de eerste partij van Czentovic wint, verliest Dr. B. tijdens de revanche zijn zelfbeheersing door de opzettelijke traagheid van de kampioen. Dr. B. raakt verstrikt in zijn obsessieve schaakspel, totdat hij op aandringen van de verteller de partij staakt. Het schaakspel en de twee zo verschillende spelers zijn symbolisch voor de strijd tegen het nazisme en het bijna ten onder gaan van de Europese beschaving.