Column: Als de taal gaat en ons aan ons lot overlaat

En toen verdween ook het woord ‘woord’. Zomaar. Van het ene op het andere moment. En er waren al heel wat woorden het woord ‘woord’ voorgegaan. Eerst vallen er gaten overal waar het ‘     ’ had moeten staan. Totdat er een alternatief gevonden is: lettercluster. Dat het verdwijnen van letterclusters allerminst onschuldig is – al heeft het ook een ludieke kant – maakt Eva Meijer in haar roman Een woord voor meer dan duidelijk.
Het verdwijnen valt niet alleen onmiddellijk op, maar er rijzen ook meteen vragen. Het leidt tot speculaties en complottheorieën. Veroorzaakt maatschappelijke onrust. Vraagt om daadkrachtig optreden. Er volgen maatregelen. Die vervolgens ook weer ter discussie gesteld en ontdoken worden. Want waarom uitwijken naar het Engels? Speel je daarmee je tegenstander niet juist in de kaart? Misschien is dit wel hun bedoeling en is het vervangen van het ene na het andere verdwenen lettercluster door een Engels equivalent wel waar het de Verenigde Staten al jaren om te doen is geweest: ‘Sluikindoctrinatie. A slow hijack of the language.’

Taal is van nature niet statisch. Taal verandert. Groeit mee met haar gebruikers. Of brokkelt onder hun handen af. De ene taal sneller en ingrijpender dan de andere. Waardoor de ene tekst eerder dan de andere aan een hertaling toe is. Shakespeare gaat langer mee dan Vondel en Hooft.
Dat voortdurend veranderen hoort er min of meer bij als iets zo intensief gebruikt wordt als taal. Maar dat is niet de taalerosie waar Eva Meijer het over heeft. Haar gaat het om iets veel fundamentelers dat zelfs voorbij het dagelijkse belang van taal voor de mens reikt. Natuurlijk, wij hebben taal nodig om ons uit te drukken. Om ons dingen eigen te maken. Om ons te verhouden tot de wereld om ons heen. Zonder taal – en vooral zonder die ene taal: de taal waarin we opgroeien – wordt alles een stuk gecompliceerder.

Maar Eva Meijer gaat nog een stap verder. Ze vraagt zich via haar personages af of wij taal wel op waarde weten te schatten. Of we ons wel realiseren wat er verloren gaat als we de taal uit onze handen laten glippen. Als we door eigen toedoen – want wat kan de taal ons soms weinig schelen en wat geven we ons soms makkelijk over aan modes – niet meer heel precies kunnen zeggen wat we denken en voelen. Of we er wel bij stilstaan dat we daarmee niet alleen een deel van onszelf – onze identiteit, ons via het geheugen te reconstrueren verleden – en onze cultuur prijsgeven, maar dat daarmee ook onze kijk op en omgang met de werkelijkheid verandert. Want dat er een wisselwerking is tussen waarnemen en het vastleggen van onze waarnemingen in letterclusters zal niemand ontkennen.

Het loopt – dat laat zich inmiddels raden – niet goed af met het Nederlands in Een woord voor. In the end hebben de gebruikers van de taal en ook de politici die het kapen een halt trachten toe te roepen door het nemen van drastische maatregelen weinig weerlettercluster, en het nakijken.
Want: weg taal, weg eensgezindheid. Ergens tussen de taal die afkalft en de politiek die rigoureus ingrijpt, bungelen mensen die het steeds minder goed met elkaar oneens kunnen zijn. Omdat zij korte zinnen verkiezen. Omdat ze afzien van de mogelijkheid die letterclusters bieden om de ander heel precies uit te leggen wat zij bedoelt en waar het haar om gaat. Dat is niet de schuld van de taal. Maar het gaat wel ten koste van de taal.

Liliane Waanders (1963) is (literair) journalist, redacteur, programmamaker. Zij interviewt al ruim dertig jaar schrijvers op podia, ontwikkelde Biografie op de bühne, het maandelijkse praatprogramma van Biografieportaal, recenseert voor Poëzietijdschrift Awater en maakt publiceren – boeken, podcasts, praatprogramma’s en evenementen – mogelijk bij Uitgeverij De Meent in Rotterdam. En ze heeft een eigen website: hanta.nl.