Dwarslezen: Vooroordelen en discriminatie in filosofie/psychologie en in literatuur
Discriminatie zit in iedereen verankerd. Uit de afname van de IAT (Impliciete Associatie Test) bleek een witte man getrouwd met een zwarte vrouw en een zwarte vriendenkring als tamelijk bevooroordeeld naar voren te komen. Ook staan onze kranten vol met dagelijkse overschrijdingen op het gebied van discriminatie. Valt hier iets tegen te doen? Kunnen onderstaande boeken helpen om niet alleen een beeld te krijgen van wat discriminatie betekent, maar ook de eerste schreden vormen om discriminatie aan te pakken?
Lieke Asma, Blinde vlekken. Hoe impliciete vooroordelen je (mis)leiden (Fi26-01)
In haar boek onderzoekt Lieke Asma een specifieke vorm van discriminatie: impliciete discriminatie. Volgens haar is discriminatie nog steeds wijdverbreid in de samenleving. Dagelijks worden mensen benadeeld, uitgesloten of ongelijk behandeld omdat zij tot een sociale groep behoren. Voorbeelden zijn protesten zoals Black Lives Matter, het toeslagenschandaal en discriminatie bij sollicitaties op basis van naam. Vaak wordt discriminatie onderzocht met het zogenoemde ijsbergmodel. Dit model gaat uit van een tweedeling in de menselijke geest: een bewust en een onbewust deel. Door reflectie krijgen we inzicht in het bewuste deel, terwijl onbewuste processen grotendeels verborgen blijven. Asma gebruikt dit model niet. In plaats daarvan laat zij zien dat impliciete discriminatie ontstaat uit een samenspel van waarneming, gewoontes, sociale context en maatschappelijke structuren. Daarom richt zij zich op discriminatie in het dagelijks leven. Ze toont aan dat veel mensen discrimineren, ook degenen die zichzelf zien als voorstanders van gelijkheid en rechtvaardigheid. Het boek stelt vragen over verantwoordelijkheid zonder directe schuld, bewustwording zonder volledige introspectie en gelijkwaardigheid zonder kleurenblindheid.
Safae el Khannoussi, Oroppa (N26-07)
Oroppa is een complexe, meerstemmige roman die zich afspeelt tussen Noord-Afrika en Europa. Het boek volgt verschillende personages met uiteenlopende sociale en culturele achtergronden. Hun levens raken verbonden door migratie, toeval en gedeelde ervaringen van ontworteling. Door voortdurend van perspectief te wisselen laat de auteur zien hoe persoonlijke levens verbonden zijn met grotere maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. In de roman komen discriminatie en uitsluiting zowel impliciet als expliciet naar voren. Vooral personages met een migratieachtergrond ervaren dat zij niet volledig worden opgenomen in Europese samenlevingen. Hun ervaringen worden gevormd door ongelijkheid, onzichtbaarheid en marginalisering.
Hoewel het woord ‘discriminatie’ niet altijd wordt genoemd, laat het verhaal zien hoe vooroordelen en ongelijkheid doorwerken in het dagelijks leven van de personages. Centraal staat de vraag wat het betekent om je thuis te voelen in een wereld waarin grenzen fysiek en mentaal aanwezig zijn. Migratie verschijnt niet alleen als geografische verplaatsing, maar ook als innerlijk proces van verandering en aanpassing.
Hoe kunt je beide boeken bespreken en het gesprek in jouw leesclub verdiepen?
- Welke parallellen zie je tussen beide boeken op het gebied van vooroordelen en discriminatie? Vullen de boeken elkaar aan of zijn ze een verbijzondering van elkaar?
- Volgens Asma worden impliciete vooroordelen geactiveerd door de context, gevoed door culturele scripts en bevestigd door herhaling. De ‘blinde vlek’ zit dus niet alleen in het individu, maar vooral in het veld. Hoe kijk je hier tegenaan? Kun je concrete voorbeelden van jouw keuze geven?
- Salomé het hoofdpersonage in Oroppa, is als een leeg centrum. Ze functioneert als een soort leeg middelpunt waar iedereen iets anders in projecteert: muze, verrader, slachtoffer, genie. Herken je dit proces van betekenisverlening in de roman en in de wereld om je heen?
- Hoe helpt Asma je hier om te zien dat wat rondom Salomé gebeurt geen louter psychologisch drama is, maar een veld-effect?
- De roman toont ook iets wat filosofie minder goed kan, bijvoorbeeld over de pijn van niet-gezien worden. Wat is je nog meer opgevallen in de roman waar Asma het niet over heeft?
- Asma benadrukt dat sociale categorieën (moslims, migranten, witte mannen) niet neutraal zijn. Ze dragen een historische lading. Bijvoorbeeld: wie wordt als ‘thuis’ gezien? Wie als ‘gast’? Wie als ‘dreiging’? Herken je deze bewering in beide boeken, maar ook om je heen in gesprekken of praatprogramma’s?
- In de roman is niemand ‘puur’, de roman weigert helden en schurken. Wat maakt de personages ongemakkelijk?
- De sociaal psycholoog Alain van Hiel merkt op: ‘Racisme is een natuurlijke reflex.’ Hoe kijk je hiernaar nadat je beide boeken hebt gelezen?
Bronnen
- Korelaar, A., Waarom we allemaal discrimineren. Recensie van Blinde vlekken. ISVW, 28 mei 2024
- Veen, Th., de, Safae el Khannoussi debuteert met een daverende roman vol uitzinnige verhalen en schrijnende pijn. In: NRC, 29 augustus 2024
Door: Gé Ophelders, Werkgroep Filosofie
De projectgroep Dwarslezen zoekt naar prikkelende verbanden tussen boeken, zodat je in jouw leesclub over de grenzen van je vertrouwde genre kunt kijken.
