Veerkracht na ontworteling: de mannelijke stem in de klassieke literatuur

Existentiële ontworteling: de confrontatie met de eindigheid

In de novelle De dood van Ivan Iljitsj (1886) geeft Lev Tolstoj een zeer indringend beeld van de ontwikkeling die de hoofdpersoon doormaakt als hij beseft dat hij ongeneeslijk ziek is. Hij kijkt terug op zijn leven en worstelt met zijn naderende einde. In een kort bestek komen thema’s aan de orde zoals de onontkoombaarheid van de dood en de vraag waar het in het leven werkelijk om draait.

In De pest (1947) van Albert Camus zorgt een epidemie voor een collectieve ontworteling van de burgers door de isolatie van geliefden en verwanten. Vrijwel alle personages in de roman maken een wezenlijke verandering door wanneer zij deze crisis ervaren. Camus introduceert hier het ‘actief fatalisme’: het bestaan mag dan absurd zijn, het ontslaat je niet van de verantwoordelijkheid om je in te spannen voor verbetering.

Politieke en cultuurhistorische breuklijnen

Het verlies van een vaderland vormt de kern van De Kapucijner Crypte (1938) van Joseph Roth. We volgen Franz Ferdinand Trotta tijdens de ondergang van de Donaumonarchie. Wanneer de hoofdpersoon in maart 1938 de Kapucijner Crypte bezoekt, waar de laatste keizer naast zijn voorouders begraven ligt, is de crypte gesloten. Oostenrijk bestaat niet meer.
Diezelfde ontreddering zien we in De stille kracht (1900) van Louis Couperus. De westerse, rationele blik van resident van Oudijck blijkt niet opgewassen tegen de ondoorgrondelijke Javaanse spirituele wereld. Nadat hij een regent ontslaat, onderschat hij hoe gevoelig dit ligt bij de lokale bevolking. Hij en zijn gezin krijgen te maken met ‘de stille kracht’, wat leidt tot een onafwendbare ondergang van zijn gezag.

In Schaaknovelle (1942) van Stefan Zweig wordt politieke ontworteling een mentale overlevingsstrijd. De isolatie door de Gestapo dwingt hoofdpersoon dr. B. tot een obsessief ‘dubbeldenken’ om te ontsnappen aan het ‘gruwelijke niets’ van zijn gevangenschap. Het schaakspel staat hier symbool voor de strijd tegen het nazisme en de Europese beschaving die daaraan bijna ten onder ging.
Maatschappelijke ontworteling en de strijd om autonomie
Soms zijn het de systemen zelf die de mens vervreemden. In De wachters (1991) van de Algerijnse auteur Tahar Djaout raakt een uitvinder verstrikt in een verstikkend labyrint van bureaucratie en achterdocht. Het is een messcherpe kritiek op hoe totalitaire controle de menselijke vernieuwingsdrang smoort. Hoewel de spanning op iedere pagina voelbaar is, vormt de afloop door een onvoorziene plottwist een verrassing.

Een donkerder vorm van psychologische ontworteling vinden we in Een nagelaten bekentenis (1894) van Marcellus Emants. De destructieve dynamiek van een gekrenkt mannelijk ego en patronen van psychologische terreur leiden tot wat we nu femicide noemen. De hoofdpersoon rationaliseert de moord als een onvermijdelijk lot, bepaald door erfelijkheid en zenuwzwakte. Hoewel de afloop direct op de eerste pagina wordt geopenbaard, leest het boek als een pageturner. Want de lezer blijft achter met de vraag: was het wel moord of toch een suïcide?

Tot slot biedt Arm ding (1992) van Alasdair Gray een postmodern en satirisch tegenwicht. Hoewel de verfilming Poor Things de visuele pracht toonde, biedt de roman een veel grotere intellectuele diepgang en gelaagdheid. We volgen Bella Baxter, die na een medische wederopstanding als Victoria McCandless haar eigen weg kiest en de hypocrisie van de Victoriaanse moraal blootlegt. Deze rijk geïllustreerde roman is een krachtig pleidooi voor emancipatie dat in de huidige discussies over genderrollen nog niets aan kracht heeft verloren.

Laat u inspireren

De acht auteurs onderzoeken thema’s als macht, onmacht, ethiek en verlies. Of de hoofdpersonen in deze romans nu de kracht vinden om terug te vechten of onafwendbaar ten onder gaan aan hun lot zoals bij De dood van Ivan Iljitsj en De stille kracht: hun verhalen tonen de weerbaarheid én de kwetsbaarheid van de mens. Deze klassiekers dagen uw leesclub uit om voorbij de afloop te kijken naar de existentiële vragen die eronder liggen.

Namens de Werkgroep Klassiekers, Wilma de Water