Dwarslezen. Wieringa en Voltaire: hoe overleven we in een onzekere wereld?

Tegelijkertijd bood het leven een aantal eeuwen geleden nauwelijks meer zekerheden. Hoe gaan mensen om met de onzekerheid van het leven? En wat kunnen Voltaire en Wieringa ons daarover vertellen?
Voor dit leesseizoen stelde ik de leeswijzer op voor Candide of het optimisme van Voltaire. Het is een absurde satire waarin de hoofdpersoon de grootst mogelijke ellende doormaakt en steeds probeert zijn optimistische levenshouding vast te houden. Ik raakte door het maken van deze leeswijzer geboeid door Optimisme zonder hoop, alleen al door de titel. In dit essay onderzoekt Wieringa hoe generaties na ons, de klimaatcrisis kunnen overleven: “Wie durft er nog enkele generaties vooruit te denken?”

Literatuur als spiegel
“De literatuur leeft je het leven tot in detail voor,” schrijft Wieringa. Zijn essay is geen abstracte analyse, maar een persoonlijke zoektocht. Door de geboorte van zijn dochters is hij zich steeds meer bewust geworden van de degradatie van de omgeving door het verlies van soortenrijkdom van planten en dieren. Wieringa stelt “dat de klimaatcrisis ons heeft opgezadeld met een vorm van toekomstloosheid die zonder precedent is in de menselijke geschiedenis”. Wieringa vindt dat hoop en optimisme ons vaak passief maken. Hij roept op tot verzet en actie tegen de klimaatcrisis: bomen planten, protesteren, offline gaan.
Voltaire laat in zijn satire zien hoe blind optimisme absurd kan worden: Candide reist door een wereld vol ellende en blijft herhalen dat “dit de beste van alle mogelijke werelden is” omdat deze filosofie van Leibniz hem van jongs af aan is ingeprent. Hij moet de grote aardbeving van Lissabon doorstaan, hij verliest zijn vrienden en geliefde uit het oog, wordt geconfronteerd met ziektes en oorlogen. En zelfs wanneer hij in het land Eldorado aankomt, merkt Candide dat de voorspoed daar, hem niet blijvend gelukkig kan maken. Pas aan het eind van het boek beseft Candide: woorden alleen brengen ons niet verder. Samen met zijn vrienden die hij op wonderbaarlijke wijze terugvindt, besluit hij: “We moeten onze tuin bewerken.”
Beide auteurs komen tot een vergelijkbare conclusie: blind optimisme helpt ons niet verder; alleen bewust handelen doet dat.

Discussietips
De teksten nodigen uit tot reflectie op ons eigen leven en we kunnen in de leesclubs met elkaar in gesprek gaan:

• Hoe zoeken Candide en Wieringa’s mens naar zin en geluk in het leven?
• Is optimisme een kracht of juist een valkuil? Wat betekent hoop in tijden van crisis?
• Welke kritiek uiten beide auteurs op hun samenleving? Welke oplossingen reiken zij aan, en waar kunt u zich het beste in vinden?

Wilma de Water
Lid werkgroep Klassiekers

Bronnen:
Candide of het optimisme, Voltaire (1759) en Senia leeswijzer K25-05
Optimisme zonder hoop, T. Wieringa (2025) en Senia leeswijzer Fi25-14